गिरनार (दत्तशिखर), गुजरात
स्थान: जुनागड जिल्हा, सौराष्ट्र, गुजरात | संबंध: श्री दत्तात्रेयांची तपोभूमी
सुमारे दहा हजार पायऱ्या. पहाटेच्या अंधारात हातात काठी घेऊन चढणारे भक्त, धुक्यातून दिसणारी शिखरे, वाऱ्याचा आवाज, आणि शेवटी, सर्वांत उंच टोकावर, एक छोटे मंदिर, दत्तात्रेयांच्या पादुका आणि एक मोठी घंटा. ती घंटा वाजवताना थकलेल्या भक्ताच्या डोळ्यांत पाणी येते. कारण इथपर्यंत पोहोचणे म्हणजे केवळ डोंगर चढणे नव्हे, तर आपल्याच मर्यादा ओलांडणे. सौराष्ट्रातील गिरनार पर्वत हा श्री दत्तात्रेयांची तपोभूमी मानला जातो, आणि दत्तभक्तांसाठी ही आयुष्यातील सर्वांत मोठी यात्रा असते.
कथा
दत्तात्रेयांची तपश्चर्या
गिरनार पर्वताच्या सर्वोच्च शिखरावर भगवान दत्तात्रेयांनी हजारो वर्षे तपश्चर्या केली आणि आजही ते येथे सूक्ष्म रूपात वास करतात, अशी श्रद्धा आहे. म्हणून या शिखराला दत्तशिखर किंवा गुरुशिखर म्हणतात. शिखरावर दत्तात्रेयांच्या पादुका आणि एक मोठी घंटा आहे. पायऱ्या चढून आलेला प्रत्येक भक्त ही घंटा वाजवून आपले आगमन जणू गुरूंना कळवतो.
भक्तांच्या मते गिरनारचे वैशिष्ट्य असे की इथे मूर्तीपेक्षा पादुकांना महत्त्व आहे. पादुका म्हणजे गुरूंच्या उपस्थितीचे प्रतीक. गाणगापुरात श्रीगुरूंनी "आम्ही निर्गुण पादुकांच्या रूपाने सदैव असू" असे वचन दिले होते (अ. ५१). गिरनारवरही दत्तांची उपस्थिती पादुकांच्या रूपानेच अनुभवली जाते.
कमंडलू कुंड
दत्तशिखराच्या खालच्या बाजूला कमंडलू कुंड आहे. कथा अशी सांगितली जाते की तपश्चर्येच्या काळात दत्तात्रेयांनी आपला कमंडलू येथे ठेवला आणि तेथून जलधारा प्रकट झाली. डोंगराच्या एवढ्या उंचीवर, कोरड्या खडकांत पाणी मिळणे हेच यात्रेकरूंसाठी मोठे आश्चर्य वाटते. येथे अखंड धुनी असते आणि यात्रेकरूंना प्रसाद दिला जातो, असे भक्त सांगतात.
नाथ परंपरा आणि गोरक्षनाथ
नाथ संप्रदायात दत्तात्रेयांना आदिगुरू मानले जाते. परंपरा सांगते की दत्तात्रेयांनी नवनाथांना, विशेषतः गोरक्षनाथ आणि मच्छिंद्रनाथ यांना अनुग्रह दिला आणि गिरनार हे त्या परंपरेचे महत्त्वाचे साधनास्थान आहे. दत्तशिखराकडे जाताना वाटेत गोरक्षनाथांचे शिखर लागते, तिथे त्यांची धुनी आणि मंदिर आहे. गुरू आणि शिष्य एकाच पर्वतावर, वेगवेगळ्या शिखरांवर, हे दृश्य नाथ आणि दत्त या दोन्ही परंपरांचे नाते दाखवते.
यात्रेचा अनुभव
गिरनारची यात्रा पायथ्याशी भवनाथ येथून सुरू होते. सुरुवातीच्या पायऱ्यांवर दोन्ही बाजूला झाडी असते. काही हजार पायऱ्या चढल्यावर जैन मंदिरांचा समूह लागतो, जिथे तीर्थंकर नेमिनाथांचे प्राचीन मंदिर आहे. पुढे अंबाजी मंदिर येते. त्यानंतर गोरक्षनाथ शिखर, मग थोडे खाली उतरून पुन्हा शेवटची खडी चढण आणि अखेर दत्तशिखर. वाटेत थकवा येतो, पाय दुखतात, पण "जय गिरनारी!" असा जयघोष करत भक्त पुढे जात राहतात.
पादुकांसमोरचा क्षण
दत्तशिखरावर जागा अगदी लहान आहे. चारही बाजूंना खोल दऱ्या, वर मोकळे आकाश आणि मध्ये दत्तांच्या पादुका. दहा हजार पायऱ्यांचा थकवा घेऊन आलेला भक्त जेव्हा पादुकांवर मस्तक ठेवतो, तेव्हा त्याच्या मनात फक्त एकच भाव उरतो: "गुरुदेव, मी आलो." गिरनारची यात्रा म्हणजे देह थकवून मन शांत करण्याची साधना आहे, असे भक्त सांगतात. चढताना प्रत्येक पायरीवर नामस्मरण केले तर ती चढणच जप होते.
इतिहास
गिरनार हा सौराष्ट्रातील सर्वांत उंच पर्वत असून त्याचे सर्वोच्च शिखर सुमारे ११४५ मीटर उंच आहे. हा पर्वत अनेक परंपरांचे पवित्र स्थान आहे. जैन परंपरेत हे तीर्थंकर नेमिनाथांचे निर्वाणस्थान मानले जाते आणि सर्वोच्च शिखराला ते नेमिनाथांची पाचवी टूक म्हणतात; त्या शिखराबद्दल दोन्ही परंपरांचे दावे आहेत. हिंदू परंपरेत ते दत्तात्रेयांचे शिखर आहे. याशिवाय अंबाजी आणि गोरक्षनाथ यांची स्थाने आहेत. पायथ्याचा भवनाथ महादेव परिसर हा साधू-संन्याशांचे मोठे केंद्र आहे. इ.स. २०२० पासून पायथ्यापासून अंबाजी मंदिरापर्यंत रोपवे सुरू झाला आहे, त्यामुळे यात्रेचा पहिला मोठा टप्पा सोपा झाला आहे. पण त्यापुढची दत्तशिखरापर्यंतची चढण आजही पायीच करावी लागते.
तुम्हाला माहीत आहे का? लोकपरंपरेत दत्तांच्या दिनचर्येत गिरनारचे नाव "तपस्थान" म्हणून घेतले जाते: काशीत स्नान, कोल्हापुरात भिक्षा, पांचाळेश्वरी भोजन, माहूरला निद्रा, आणि गिरनारवर तप.
महत्त्व
- दत्तात्रेयांची तपोभूमी. लोकपरंपरेत दत्तांचे योग/ध्यानस्थान म्हणून गिरनारचे नाव घेतले जाते.
- दत्तभक्तांसाठी सर्वोच्च तीर्थयात्रा मानली जाते: सुमारे १०,००० पायऱ्या चढून शिखरावर पोहोचावे लागते.
- एकाच पर्वतावर जैन तीर्थ (नेमिनाथ मंदिरे), अंबाजी, गोरक्षनाथ आणि दत्त ही स्थाने आहेत. अनेक परंपरांचे हे पवित्र स्थान आहे.
उत्सव
- दत्तजयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा): दत्तशिखरावर विशेष पूजा आणि भक्तांची गर्दी.
- गुरुपौर्णिमा: गुरुशिखराचे दर्शन विशेष मानले जाते.
- गिरनार परिक्रमा (लीली परिक्रमा): कार्तिक महिन्यात, एकादशी ते पौर्णिमेच्या काळात, लाखो भाविक पर्वताभोवती जंगलातून परिक्रमा करतात.
- महाशिवरात्री मेळा: पायथ्याशी भवनाथ येथे साधू-संन्याशांचा मोठा मेळा भरतो.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| दत्तात्रेयांची गिरनारवरील दीर्घ तपश्चर्या | मोठे साध्य करण्यासाठी दीर्घ, अखंड साधना लागते. |
| दत्तांनी गोरक्षनाथांना अनुग्रह दिला आणि नाथ परंपरा पुढे चालली | खरा गुरु शिष्याला आपल्यापेक्षा मोठे होऊ देतो. एका दिव्यातून हजारो दिवे लागतात. |
| कमंडलूतून जलधारा प्रकट झाली (कमंडलू कुंड) | संतांच्या सान्निध्यात कोरडेपणाही ओलावतो. |
| १०,००० पायऱ्यांची चढण | श्रद्धेची परीक्षा पायरीपायरीने होते. थकवा आला तरी थांबू नये, कारण शिखरावरच दर्शन आहे. |
दर्शन माहिती
चढण पहाटे लवकर सुरू करावी, म्हणजे उन्हाच्या आधी शिखर गाठता येते. पुरेसे पाणी, काठी आणि हलके सामान बरोबर ठेवावे. वाटेत विश्रांतीची ठिकाणे आणि छोटी दुकाने आहेत. रोपवेने अंबाजीपर्यंत जाऊन पुढची चढण पायी करता येते. पावसाळ्यात आणि कडक उन्हाळ्यात चढण अधिक कठीण असते, म्हणून हिवाळा हा यात्रेचा सोयीचा काळ मानला जातो. जुनागड शहर रेल्वे आणि रस्त्याने जोडलेले आहे. वृद्ध भक्तांसाठी पायथ्याशी डोली (पालखी) सेवा उपलब्ध असते.
दर्शनीय स्थळे
- दत्तशिखर (गुरु दत्तात्रेय पादुका)
- कमंडलू कुंड
- गोरक्षनाथ शिखर
- अंबाजी मंदिर
- जैन मंदिरे (नेमिनाथ)
- गिरनार रोपवे (अंबाजीपर्यंत)