माणगाव, महाराष्ट्र
स्थान: कुडाळ तालुका, सिंधुदुर्ग जिल्हा (कोकण) | संबंध: श्री वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी) यांचे जन्मस्थान (इ.स. १८५४)
"शांत हो श्रीगुरुदत्ता, मम चित्ता शमवी आता." संकटाच्या वेळी दत्तभक्त ही करुणात्रिपदी म्हणतात, तेव्हा त्यांना कदाचित माहीत नसते की ही रचना करणाऱ्या संताचा जन्म कोकणातील एका छोट्या, हिरव्यागार गावात झाला. नारळी-पोफळीच्या बागा, लाल माती आणि शांत देवळे असलेले ते गाव म्हणजे माणगाव. १९व्या शतकात दत्तसंप्रदाय विस्मृतीत जात असताना ज्यांनी त्याला नवे जीवन दिले, ते श्री वासुदेवानंद सरस्वती, म्हणजेच टेंबे स्वामी, यांचे हे जन्मगाव आणि त्यांनी उभारलेले पहिले दत्तमंदिर.
कथा
बालपण आणि अध्ययन
वासुदेव गणेश टेंबे यांचा जन्म इ.स. १८५४ मध्ये, श्रावण वद्य पंचमीला, माणगाव येथे झाला. वडिलांचे नाव गणेशभट्ट आणि आईचे नाव रमाबाई. घराण्यात वैदिक परंपरा होती. लहानपणापासूनच वासुदेव वेदाध्ययन, कर्मकांड आणि कडक आचारधर्मात निष्णात होते. संस्कृतवरील त्यांचे प्रभुत्व पुढे त्यांच्या विपुल ग्रंथरचनेत दिसून आले.
इ.स. १८७५ मध्ये त्यांचा विवाह झाला. पत्नीचे माहेरचे नाव बयो आणि लग्नानंतरचे नाव अन्नपूर्णाबाई. संसार चालू असतानाही त्यांची उपासना कधी खंडित झाली नाही.
नृसिंहवाडीतील दत्तकृपा
दत्तभक्तीच्या ओढीने वासुदेवशास्त्री वारंवार नृसिंहवाडीला जात. तिथे कृष्णा-पंचगंगा संगमावर, श्री नृसिंह सरस्वतींच्या पादुकांसमोर त्यांनी उपासना केली. येथे दत्तप्रभूंनी त्यांना साक्षात्कार दिला आणि माणगावात दत्तमंदिर उभारण्याची आज्ञा दिली, असे परंपरा मानते.
माणगावचे दत्तमंदिर
दत्ताज्ञेने त्यांनी इ.स. १८८३ मध्ये माणगाव येथे दत्तमंदिर उभारले. परंपरेनुसार गाभाऱ्याचे काम त्यांनी स्वतः हाताने केले. त्यानंतर सुमारे सात वर्षे ते माणगावातच राहिले आणि रोज नियमाने उपासना, पूजा आणि अध्ययन करत. गावकरी आणि दूरदूरचे भक्त त्यांच्याकडे मार्गदर्शनासाठी येऊ लागले. याच काळात त्यांनी गुरुचरित्राचे संस्कृत रूपांतर द्विसाहस्री (इ.स. १८८९) लिहिले.
वियोग आणि संन्यास
पुढे ते पत्नीसह माणगाव सोडून यात्रेला निघाले. इ.स. १८९१ मध्ये, गोदावरीच्या काठी, पत्नी अन्नपूर्णाबाईंचे निधन झाले. संसाराचा शेवटचा धागा तुटला. सुमारे तेरा दिवसांनी त्यांनी संन्यास घेतला आणि ते श्री वासुदेवानंद सरस्वती झाले. पुढे उज्जैन येथे त्यांना नारायणानंद सरस्वती यांच्याकडून दंड मिळाला.
त्यानंतरचे संपूर्ण आयुष्य त्यांनी पायी भ्रमण करत घालवले. संन्यासधर्माप्रमाणे ते प्रत्येक वर्षी वेगळ्या ठिकाणी चातुर्मास करत. कोणाकडून काही न घेता, कडक नियम पाळत, ते भारतभर फिरले. याच भ्रमणात ते शेवटी नर्मदातीरी गरुडेश्वर येथे पोहोचले आणि इ.स. १९१४ मध्ये तिथेच त्यांनी देह ठेवला (गरुडेश्वर).
करुणात्रिपदी: भक्ताची आर्त हाक
टेंबे स्वामींच्या रचनांपैकी घराघरांत पोहोचलेली रचना म्हणजे करुणात्रिपदी. "शांत हो श्रीगुरुदत्ता, मम चित्ता शमवी आता" या ओळींत भक्त गुरूंना रागावू नका, शांत व्हा, अशी विनवणी करतो. आपल्या चुका कबूल करून, "तू केवळ माता जनिता" असा भाव ठेवून गुरूंच्या करुणेला हाक घालणे, हा या रचनेचा गाभा आहे. आजही नृसिंहवाडी, गाणगापूर आणि अनेक दत्तमंदिरांत आरतीनंतर करुणात्रिपदी म्हटली जाते. ज्या संताने स्वतः अत्यंत कडक आचार पाळला, त्याच संताने भक्तांसाठी इतकी कोमल, करुण प्रार्थना दिली, हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वैशिष्ट्य होते.
इतिहास
टेंबे स्वामींच्या काळात अनेक प्राचीन दत्तस्थाने दुर्लक्षित झाली होती. त्यांनी भ्रमण करत या स्थानांचा पुन्हा शोध घेतला, तिथे उपासना सुरू करण्यास प्रेरणा दिली आणि दत्तसंप्रदायाला शास्त्रशुद्ध आधार दिला. त्यांनी सुमारे एकोणीस ग्रंथ लिहिले, त्यांपैकी प्रमुख:
- द्विसाहस्री गुरुचरित्र (१८८९): गुरुचरित्राचे दोन हजार श्लोकांचे संस्कृत रूप.
- दत्तपुराण (१८९२).
- श्री दत्त माहात्म्य (१९०१).
- सप्तशती गुरुचरित्रसार (१९०४).
- करुणात्रिपदी ("शांत हो श्रीगुरुदत्ता...") आणि अनेक स्तोत्रे.
तुम्हाला माहीत आहे का? परंपरेत सांगितले जाते की टेंबे स्वामी "त्रिमूर्तींत भेद नाही" असे सांगून दत्तांच्या एकाच मुखाची उपासना करत. एकमुखी दत्ताच्या परंपरेत म्हणूनच त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते.
महत्त्व
- आधुनिक काळातील दत्तसंप्रदायाचे पुनरुज्जीवक. त्यांनी लुप्त होत चाललेल्या दत्तस्थानांचा पुन्हा शोध घेतला आणि त्यांचे महत्त्व पुढे आणले.
- त्यांनी विपुल दत्तसाहित्य लिहिले: गुरुचरित्राचे संस्कृत रूपांतर (द्विसाहस्री), श्री दत्त माहात्म्य आणि करुणात्रिपदी ("शांत हो श्रीगुरुदत्ता...").
- भारतभर दत्तमंदिरे आणि उपासना परंपरा त्यांच्या प्रेरणेने उभ्या राहिल्या, उदाहरणार्थ कारंजा येथील गुरुमंदिर.
- माणगावचे दत्तमंदिर हे त्यांनी स्वतः उभारलेले मंदिर असल्याने त्यांच्या भक्तांसाठी मूळ स्थान आहे.
उत्सव
- टेंबे स्वामी जयंती: श्रावण वद्य पंचमी, माणगावचा मुख्य उत्सव.
- टेंबे स्वामी पुण्यतिथी: आषाढ शुद्ध प्रतिपदा (१९१४, गरुडेश्वर).
- दत्तजयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा): दत्तमंदिरात विशेष उत्सव.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| नृसिंहवाडीत दत्तसाक्षात्कार आणि दत्ताज्ञेने माणगावात मंदिर उभारले | मिळालेली कृपा स्वतःपुरती न ठेवता समाजासाठी वापरावी. |
| पत्नीनिधनानंतर संन्यास घेऊन आयुष्यभर पायी भ्रमण केले | दुःखाला वैराग्य आणि सेवेत रूपांतरित करता येते. |
| कडक आचार पाळत, कोणाकडून काही न घेता, विपुल दत्तसाहित्य लिहिले | आचार आणि ज्ञान दोन्ही हवेत. शिस्तबद्ध जीवनातूनच टिकाऊ कार्य उभे राहते. |
| लुप्त दत्तस्थानांचा शोध घेऊन ती पुन्हा प्रकाशात आणली | वारसा जपणे हे कर्तव्य. परंपरा विस्मृतीत जाऊ नये म्हणून कोणीतरी पुढाकार घ्यावा लागतो. |
टेंबे स्वामींचा जीवनसंदेश
टेंबे स्वामींचे आयुष्य तीन टप्प्यांत पाहता येते: माणगावातील गृहस्थ उपासक, संन्यासानंतरचा भ्रमण करणारा यती, आणि गरुडेश्वरचा अखेरचा मुक्काम. तिन्ही टप्प्यांत एक गोष्ट कायम होती: नियमित उपासना आणि दत्तनामावरील अढळ निष्ठा. सुख असो वा पत्नीवियोगाचे दुःख, त्यांनी साधना सोडली नाही. म्हणूनच दत्तभक्त त्यांना आचार आणि भक्तीचा आदर्श मानतात.
दर्शन माहिती
माणगाव हे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात, कुडाळ परिसरात आहे. कोकण रेल्वेच्या कुडाळ स्थानकाहून रस्त्याने जाता येते. दत्तमंदिर आणि टेंबे स्वामींचे जन्मस्थान ही दोन्ही स्थाने गावातच आहेत. श्रावणातील जयंती उत्सवाच्या काळात भक्तांची मोठी गर्दी असते.
दर्शनीय स्थळे
- माणगाव दत्त मंदिर
- टेंबे स्वामी जन्मस्थान