अक्कलकोट, महाराष्ट्र
स्थान: सोलापूर जिल्हा | संबंध: श्री स्वामी समर्थ – श्री नृसिंह सरस्वतींचे पुनरागमन मानले जाते (समाधी १८७८)
"भिऊ नकोस, मी तुझ्या पाठीशी आहे." महाराष्ट्रातील लाखो घरांत देव्हाऱ्यातील एका फोटोखाली हे वाक्य लिहिलेले असते. हे अभयवचन देणारे म्हणजे श्री स्वामी समर्थ, आणि त्यांची कर्मभूमी म्हणजे सोलापूर जिल्ह्यातील एक छोटे संस्थान, अक्कलकोट. एका गरीब भक्ताच्या घरी राहून, एका वडाच्या झाडाखाली बसून, स्वामींनी बावीस वर्षे या गावाला दत्तभक्तीचे जिवंत तीर्थ बनवले. ते कोण होते? कुठून आले? भक्तांच्या श्रद्धेनुसार या प्रश्नाचे उत्तर श्रीगुरुचरित्राच्या शेवटच्या अध्यायाशी, कर्दळीवनाशी, जोडलेले आहे.
कथा
कर्दळीवनात प्रकट
भक्तांच्या श्रद्धेनुसार श्री नृसिंह सरस्वती श्रीशैलाजवळील कर्दळीवनात गुप्त झाल्यावर दीर्घकाळ समाधी अवस्थेत राहिले. वर्षे लोटली, त्यांच्याभोवती वारूळ वाढले. एके दिवशी जंगलात लाकडे तोडणाऱ्या एका लाकूडतोड्याची कुऱ्हाड चुकून त्या वारुळावर पडली. कुऱ्हाडीला रक्ताचा थेंब लागलेला पाहून तो घाबरला. वारूळ दूर झाले आणि आतून एक तेजस्वी योगी प्रकट झाले. तेच पुढे श्री स्वामी समर्थ म्हणून ओळखले गेले, असे भक्त सांगतात. स्वामींचा प्रकटदिन चैत्र शुद्ध द्वितीया म्हणून साजरा होतो.
भ्रमण आणि मंगळवेढा
प्रकट झाल्यानंतर स्वामींनी हिमालय, काशी, जगन्नाथपुरी, पंढरपूर, मोहोळ, सोलापूर असे दीर्घ भ्रमण केले, अशी परंपरा आहे. अक्कलकोटला येण्यापूर्वी ते अनेक वर्षे मंगळवेढा येथे राहिले. तिथली एक कथा भक्त आवर्जून सांगतात. बसप्पा नावाचा एक गरीब भक्त स्वामींच्या मागोमाग रानात गेला. एका जागी सगळीकडे साप होते. स्वामी म्हणाले, "यातला एक उचल." बसप्पाने निर्भयपणे एक साप उचलला आणि तो सोन्याचा झाला, असे भक्त सांगतात. पण स्वामींनी त्याला लोभाचा नव्हे, तर कष्टाचा मार्ग दाखवला. गुरुकृपा लोभासाठी नसते, ती विश्वासासाठी असते.
अक्कलकोट आगमन आणि चोळाप्पा
इ.स. १८५६ च्या सुमारास स्वामी अक्कलकोट येथे आले आणि गावाच्या वेशीजवळ, खंडोबा मंदिर परिसरात बसले. कोणी त्यांना वेडा समजले, कोणी साधू. पण चोळाप्पा नावाच्या एका साध्या भक्ताने त्यांना ओळखले आणि आपल्या घरी नेले. घरात गरिबी होती, तरीही चोळाप्पाने निष्ठेने सेवा केली. स्वामी कधी रागावत, कधी कठोर परीक्षा घेत, पण त्याने सेवा सोडली नाही. आज स्वामींचा समाधी मठ त्याच घरी आहे. गरीब भक्ताचे घर संतांचे कायमचे निवासस्थान झाले.
"मी नृसिंहभान, कर्दळीवनातून आलो"
अक्कलकोटमध्ये एका भक्ताने स्वामींना विचारले, "आपण कोण? आपले नाव काय?" स्वामींनी उत्तर दिले, "मी नृसिंहभान, कर्दळीवनातून आलो." या उत्तरावरून भक्त त्यांना श्री नृसिंह सरस्वतींचे पुनरागमन मानतात. गाणगापुरातून श्रीशैलाकडे गेलेले श्रीगुरू कर्दळीवनातून पुन्हा भक्तांसाठी आले, अशी ही श्रद्धा आहे.
राजा आणि रंक
अक्कलकोटचे राजे मालोजीराजे भोसले स्वामींचे भक्त झाले. पण स्वामींसाठी राजवाडा आणि झोपडी सारखीच होती. राजाच्या सेवेने ते हुरळले नाहीत आणि गरिबाच्या साध्या भाकरीला त्यांनी कमी लेखले नाही. संतांपुढे राजा आणि रंक समान असतात, हे अक्कलकोटने प्रत्यक्ष पाहिले.
बाळप्पा महाराज
बाळप्पा हे संसारी, सोनाराचा व्यवसाय करणारे गृहस्थ होते. ते स्वामींच्या दर्शनाला आले आणि सर्व सोडून तेथेच राहिले. स्वामींनी त्यांची अनेक प्रकारे कठोर परीक्षा घेतली. पण बाळप्पांनी संयम सोडला नाही. शेवटी स्वामींनी आपल्या पादुका आणि झोळी त्यांना दिली. बाळप्पांनी अक्कलकोटमध्ये गुरुमंदिर स्थापन केले आणि स्वामींची परंपरा पुढे चालवली.
"हम गया नहीं, जिंदा है"
इ.स. १८७८, चैत्र वद्य त्रयोदशी रोजी स्वामींनी देह ठेवला. परंपरेनुसार त्या वेळी ते वटवृक्षाखाली होते. भक्त शोकाकुल झाले, पण जाताना स्वामींनी अभिवचन दिले, "हम गया नहीं, जिंदा है." त्यांची समाधी चोळाप्पांच्या घरी, आजच्या समाधी मठात आहे. भक्तांची श्रद्धा आहे की स्वामी आजही हाकेला धावून येतात.
इतिहास
अक्कलकोट हे सोलापूर जिल्ह्यातील, कर्नाटक सीमेजवळचे गाव आहे. ब्रिटिश काळात ते भोसले घराण्याचे संस्थान होते. स्वामींच्या आगमनाचा काळ (सुमारे १८५६) आणि समाधी (१८७८) हे सर्वमान्य आहेत. त्यांच्या पूर्वायुष्याचे आणि प्रकटीकरणाचे तपशील मात्र भक्तपरंपरा आणि बखरींवर आधारित आहेत. स्वामींनंतर त्यांच्या शिष्यपरंपरेतून महाराष्ट्रात अनेक मठ आणि सेवाकेंद्रे उभी राहिली.
तुम्हाला माहीत आहे का? श्रीगुरुचरित्र अध्याय ५१ मध्ये श्री नृसिंह सरस्वती कर्दळीवनाकडे गेले, असे वर्णन आहे. आणि स्वामींनी स्वतःची ओळख "कर्दळीवनातून आलो" अशी करून दिली. म्हणूनच गुरुचरित्राचा शेवट आणि स्वामी चरित्राची सुरुवात एकाच वनात जोडली जाते.
महत्त्व
- "भिऊ नकोस, मी तुझ्या पाठीशी आहे" हे स्वामींचे वचन लाखो भक्तांचा आधार आहे.
- आजच्या काळातील सर्वांत लोकप्रिय दत्तक्षेत्रांपैकी एक. "श्री स्वामी समर्थ" हा जप घराघरात चालतो.
- स्वामींच्या शिष्यपरंपरेतून अनेक मठ उभे राहिले (उदा. बाळप्पा महाराज मठ, शंकर महाराज इ.).
- तारक मंत्रातील ओळ "अशक्यही शक्य करतील स्वामी" भक्तांच्या मनात धैर्य जागवते.
उत्सव
- स्वामी समर्थ प्रकटदिन: चैत्र शुद्ध द्वितीया.
- स्वामी समर्थ पुण्यतिथी: चैत्र वद्य त्रयोदशी (१८७८).
- गुरुपौर्णिमा (आषाढ पौर्णिमा) आणि दत्तजयंती (मार्गशीर्ष पौर्णिमा): मोठी गर्दी आणि विशेष पूजा.
- दर गुरुवारी वटवृक्ष मंदिर आणि समाधी मठात भक्तांची गर्दी असते.
कथा व शिकवण
| कथा | शिकवण |
|---|---|
| कर्दळीवनातील वारुळातून स्वामी प्रकट झाले | खरी साधना दिसत नाही, पण योग्य वेळी तिचे फळ प्रकट होते. |
| चोळाप्पाची गरिबीतील सेवा | सेवेसाठी श्रीमंती लागत नाही, निष्ठा लागते. गरीब भक्ताचे घर संतांचे निवासस्थान झाले. |
| बाळप्पांनी कठोर परीक्षा सहन केल्या आणि त्यांना पादुका-झोळीचा प्रसाद मिळाला | गुरूंची परीक्षा म्हणजे पात्र घडवणे. संयम ठेवणाऱ्यालाच वारसा मिळतो. |
| "भिऊ नकोस, मी तुझ्या पाठीशी आहे" आणि "हम गया नहीं, जिंदा है" | भीती सोडा. गुरुतत्त्व देहापलीकडे आहे आणि भक्ताच्या पाठीशी सदैव उभे आहे. |
| बसप्पाने उचललेला साप सोन्याचा झाला, पण स्वामींनी कष्टाचा मार्ग दाखवला | गुरुवचनावर निर्भय विश्वास ठेवावा; कृपा लोभासाठी नसते. |
दर्शन माहिती
अक्कलकोट सोलापूरपासून रस्त्याने जवळ आहे आणि येथे रेल्वे स्थानकही आहे. वटवृक्ष मंदिर, समाधी मठ आणि गुरुमंदिर ही तीन मुख्य स्थाने एकाच दिवसात पाहता येतात. श्री स्वामी समर्थ अन्नछत्र येथे भक्तांना महाप्रसाद मिळतो. प्रकटदिन, पुण्यतिथी, गुरुपौर्णिमा आणि सुट्ट्यांच्या दिवशी मोठी गर्दी असते. अनेक भक्त गाणगापूर आणि अक्कलकोट ही यात्रा एकत्र करतात.
दर्शनीय स्थळे
- वटवृक्ष मंदिर (स्वामींचे बसण्याचे स्थान)
- समाधी मठ (चोळाप्पा यांचे घर)
- गुरुमंदिर (बाळप्पा महाराज मठ)
- श्री स्वामी समर्थ अन्नछत्र
छायाचित्रे

