एकमुखी दत्ताचे महत्त्व (Significance of Ekmukhi Datta)
आज बहुतेक मंदिरांत दत्तांची त्रिमुखी, षड्भुज (तीन मुखे, सहा हात) मूर्ती दिसते. पण दत्तांचे मूळ आणि प्राचीन रूप एकमुखी होते. म्हणूनच अहिल्यानगरच्या डांगे गल्लीतील एकमुखी दत्तमूर्ती दुर्मिळ आणि विशेष मानली जाते.
इतिहास: एकमुखी रूप हेच प्राचीन रूप

| काळ / ग्रंथ | दत्तांचे रूप |
|---|---|
| अग्निपुराण (मूर्तिनिर्माण ग्रंथ) | एक मुख, दोन हात असलेली दत्तमूर्ती सांगितली आहे. |
| बदामी शिल्प (इ.स. १०वे–१२वे शतक, Rigopoulos नुसार) | एकमुखी दत्त. |
| चांगदेव राऊळ (इ.स. ११५०–१२२०) | एकमुखी दत्तांची उपासना केली. |
| नाथ संप्रदायाची मंदिरे (१५वे शतक: वाराणसी, नेपाळ, हिमालय पायथा) | एकमुखी दत्त. |
| दासोपंत (१६वे शतक) | षड्भुज पण एकमुखी दत्तरूपाची उपासना. |
| इ.स. १००० ते १२०० नंतर | हळूहळू त्रिमुखी रूप प्रचलित झाले. |
| गुरुचरित्र (१५–१६वे शतक) व संत एकनाथांची आरती ("त्रिगुणात्मक त्रैमूर्ती दत्त हा जाणा") | त्रिमुखी रूप लोकप्रिय झाले. |
निष्कर्ष: एकमुखी दत्त हे त्रिमुखी रूपापेक्षा जुने, शास्त्रसंमत आणि मूळ रूप आहे. आज ते दुर्मिळ झाले, म्हणून जिथे एकमुखी मूर्ती आहे ते स्थान परंपरेचा जिवंत ठेवा ठरते.

एकमुखी दत्त कुठे आहेत (इतर स्थाने)
| स्थान | माहिती |
|---|---|
| माहूर (दत्तशिखर), नांदेड | दत्तजन्मभूमी मानली जाते. एकमुखी दत्तांच्या जुन्या मंदिरांपैकी एक. |
| नारायणपूर, पुरंदर (पुणे) | एकमुखी दत्त आणि पादुका. सद्गुरू नारायण महाराजांचे स्थान. |
| पंढरपूर | जुन्या मध्ययुगीन एकमुखी दत्तमंदिरांत उल्लेख. |
| भालोद (भरूच, गुजरात) व राजघाट (म.प्र.), नर्मदा तीर | १२व्या शतकातील एकमुखी दत्तमूर्ती. नर्मदा तीरावर एकमुखी उपासनेची परंपरा. |
| अहिल्यानगर, डांगे गल्ली, माणिक चौक | राजाराम महाराज धर्माधिकारींनी अंतर्ज्ञानाने शोधून स्थापलेली एकमुखी मूर्ती (स. १८००–१८४०). |
यादीवरून दिसते की एकमुखी दत्त बहुधा फार जुन्या किंवा तपस्वी संतांशी जोडलेल्या स्थानांवर आढळतात. अहिल्यानगरचे मंदिर याच परंपरेत येते.
"एक मुख" चे आध्यात्मिक महत्त्व
(खालील अर्थ दत्तसंप्रदायाच्या परंपरा व तत्त्वज्ञानावर आधारित आहेत. ही शास्त्रीय व्याख्या नसून भक्तिपर अर्थ आहे.)

- त्रिमूर्ती एकाच तत्त्वात (अद्वैत): ब्रह्मा, विष्णू, महेश हे तीन वेगळे नसून एकच परब्रह्म आहे. त्रिमुखी रूप हे तीन कार्ये (सृष्टी-स्थिती-लय) दाखवते, तर एकमुखी रूप ती तिन्ही एकाच मूळ तत्त्वात विलीन झालेली दाखवते. "तीन रूपे, पण सत्य एकच" हा दत्ततत्त्वाचा गाभा आहे.
- गुणातीत अवस्था: त्रिमुखी रूपातील तीन मुखे सत्त्व, रज, तम हे तीन गुण दाखवतात. एकमुखी दत्त म्हणजे तिन्ही गुणांच्या पलीकडची (त्रिगुणातीत) अवस्था, म्हणजेच अवधूत अवस्था.
- एकाग्र भक्ती ("एकमुखी मन"): साधकाचे मन एकाच दिशेला, एकाच ध्येयावर हवे. एकमुखी मूर्तीसमोर ध्यान करणे म्हणजे मन एकमुखी करणे. विखुरलेले मन नव्हे, तर एकनिष्ठ भाव.
- गुरुतत्त्व एकच: दत्त हे आदिगुरू. गुरू अनेक दिसले तरी गुरुतत्त्व एकच असते. परंपरेत सांगितले जाते की टेंबे स्वामी (वासुदेवानंद सरस्वती) "त्रिमूर्तींत भेद नाही" असे सांगून एकाच मुखाची उपासना करत.
- ज्ञानमूर्ती दत्त: अभ्यासक Rigopoulos दत्तांना मूलतः "ज्ञानमूर्ती" (ज्ञानाचे रूप) म्हणतात. एकमुखी, शांत रूप हे ज्ञान व वैराग्याचे सरळ प्रतीक आहे.
- साधेपणा: एकमुखी रूप म्हणजे अलंकाराशिवाय, थेट, सहज रूप. भक्त आणि देव यांच्यात थेट समोरासमोर नाते.
दत्त: ध्यानमूर्ती, गुरुरूप
(देवरूपांकडे पाहण्याचा हा एक भक्तिपर दृष्टिकोन आहे, आगमशास्त्रातील मूर्तिवर्गीकरण नव्हे.)
भक्त देवाकडे वेगवेगळ्या गरजा घेऊन जातो, आणि त्या गरजेनुसार देवाचे वेगवेगळे रूप पुढे येते, असे परंपरेत सांगितले जाते.
| रूप | स्वभाव | भक्ताची गरज | उदाहरणे |
|---|---|---|---|
| उग्र रूपे | तेजस्वी, रौद्र, रक्षण करणारी | बाहेरच्या, तात्काळ संकटातून रक्षण | नृसिंह (प्रल्हादाचे रक्षण) |
| सौम्य रूपे | शांत, प्रसन्न, बहुधा परिवारासह | संसार, आरोग्य, समृद्धी | श्रीदेवी-भूदेवीसह विष्णू, लक्ष्मी-नारायण |
| ध्यानमूर्ती / गुरुरूपे | शांत, अंतर्मुख, उपदेश करणारी | आत्मज्ञान, मनःशांती, "मी कोण?" याचे उत्तर | दत्तात्रेय, दक्षिणामूर्ती, हयग्रीव |
दत्त युद्ध करत नाहीत, उपदेश करतात

विष्णूंचे अनेक अवतार बाहेरचे संकट दूर करण्यासाठी येतात. मत्स्य प्रलयाच्या पाण्यातून सृष्टी वाचवतो, कूर्म समुद्रमंथनात बुडणारा मंदार पर्वत पाठीवर तोलतो, नृसिंह प्रल्हादासाठी खांबातून प्रकट होतात. दत्तात्रेय अवतार वेगळा आहे. पुराणांत दत्त कोणत्याही दैत्याशी युद्ध करताना दिसत नाहीत. ते दिसतात ते उपदेश करताना:
- यदु राजाला पृथ्वीपासून भृंगीपर्यंत २४ गुरूंचा उपदेश (श्रीमद्भागवत, स्कंध ११).
- राज्य गमावून दुःखी झालेल्या राजा अलर्काला योग व वैराग्याचा उपदेश (मार्कंडेय पुराण).
- आईच्या मृत्यूने शोकाकुल परशुरामांना आत्मज्ञानाचा उपदेश, जो परंपरेनुसार "त्रिपुरारहस्य" म्हणून ओळखला जातो (माहूर). त्यात स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण या तीन देहांपलीकडील चैतन्याचा विचार आहे.
दत्त प्रसिद्ध दशावतारांत नसले, तरी श्रीमद्भागवताच्या अवतार-यादीत (स्कंध १, अध्याय ३) ते सहावे अवतार आहेत: "षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनसूयया." आणि तिथेही त्यांचे कार्य एकच सांगितले आहे: अलर्क, प्रल्हाद आदींना आत्मविद्येचा (आन्वीक्षिकी) उपदेश.
म्हणजे दत्त येतात ते आतले संकट दूर करायला: गोंधळ, शोक, अहंकार, अस्वस्थ मन. म्हणूनच दत्तांना आदिगुरू म्हणतात.
गुरू स्वतःची जाहिरात करत नाहीत
परंपरेत सांगितले जाते की दत्त कधी विचित्र, उन्मत्त वेशात दिसत, जेणेकरून केवळ कुतूहलाने आलेले लोक दूर जावेत. जो खऱ्या तळमळीने टिकून राहिला, त्यालाच ते आपले खरे रूप दाखवत.
मनःशांतीसाठी दत्तस्मरण

दत्तांचे स्मरण करताच अस्वस्थ मन शांत होते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. टेंबे स्वामींच्या करुणात्रिपदीची पहिली ओळ हीच प्रार्थना आहे: "शांत हो श्रीगुरुदत्ता, मम चित्ता शमवी आता."
एकमुखी रूपाशी नाते
त्रिमुखी रूप दत्तांचे कार्य (सृष्टी, स्थिती, लय) दाखवते. एकमुखी, शांत रूप हे ध्यानमूर्तीचे थेट रूप आहे. त्याच्यासमोर बसणे म्हणजे गुरूसमोर बसणे, आणि मन एका ठिकाणी आणणे.
अहिल्यानगरच्या एकमुखी दत्तासाठी हे का महत्त्वाचे

- दुर्मिळता: महाराष्ट्रात हजारो दत्तमंदिरे आहेत, पण एकमुखी मूर्ती बोटांवर मोजण्याइतकी. अहिल्यानगरचे मंदिर या दुर्मिळ यादीत आहे.
- प्राचीन परंपरेचा दुवा: माहूर, नारायणपूर, नर्मदा तीरावरील एकमुखी परंपरेशी हे मंदिर जोडले जाते.
- संताने स्थापलेली मूर्ती: राजाराम महाराज धर्माधिकारींनी अंतर्ज्ञानाने ही मूर्ती शोधली. एकमुखी मूर्ती बहुधा तपस्वी संतांनीच जपल्या, ही परंपरा इथेही दिसते.
- समाधी + एकमुखी दत्त: एकाच वास्तूत संतांची समाधी (१८४०) आणि दुर्मिळ एकमुखी मूर्ती हा दुहेरी योग.
- २४० वर्षांचा वारसा आणि २०० वर्षांचे कोरीव सागवानी खांब.