श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

दत्तक्षेत्रे

माहूर (मातापूर), महाराष्ट्र

माहूर (मातापूर), महाराष्ट्र
▶व्हिडिओ लवकरच

स्थान: नांदेड जिल्हा, मराठवाडा-विदर्भ सीमेवर | संबंध: दत्तांचे निद्रास्थान; अत्रि-अनसूया आश्रम परंपरा

दिवसभर भक्तांच्या हाकेला धावणारे दत्तात्रेय रात्री विश्रांती कुठे घेतात? दत्तभक्तांची परंपरा याचे उत्तर एका डोंगरी गावाचे नाव घेऊन देते: माहूर. सह्याद्रीपासून दूर, पैनगंगेच्या परिसरातील हिरव्या टेकड्यांवर वसलेले हे क्षेत्र एकाच वेळी तीन गोष्टींसाठी ओळखले जाते: श्रीदत्तात्रेयांचे जन्मस्थान आणि निद्रास्थान, आणि साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक, श्री रेणुका मातेचे पीठ. एका डोंगरावर आई अनसूया, दुसऱ्यावर बाळ दत्त, आणि तिसऱ्यावर रेणुका माता, असे हे मातृत्वाचे आणि गुरुत्वाचे संगमक्षेत्र आहे.

कथा

दत्तांचे निद्रास्थान

दत्तसंप्रदायातील प्रचलित वचन "मातुलिङ्गपुरे निद्रा" याचा अर्थ परंपरेने असा घेतला जातो की दत्तात्रेय रोज रात्री माहूर (मातापूर) येथे निद्रा घेतात. लोकपरंपरेत दत्तांची दिनचर्या अशी सांगितली जाते: काशीला स्नान, कोल्हापूरला भिक्षा, पांचाळेश्वरला भोजन आणि माहूरला निद्रा. म्हणून दत्तभक्त माहूरला दत्तांचे "विश्रांतिस्थान" मानतात.

अत्रि-अनसूया आणि दत्तजन्म (अ. ४)

माहूरच्या डोंगरावर अत्रि-अनसूया यांचे स्थान आहे आणि येथेच दत्तात्रेयांचा जन्म झाला, अशी परंपरा मानते. श्रीगुरुचरित्राच्या चौथ्या अध्यायातील कथा अशी आहे.

अत्रि ऋषींची पत्नी अनसूया ही महान पतिव्रता होती. तिच्या नावाचा अर्थच "असूया नसलेली". तिच्या पातिव्रत्याच्या तेजाने आपले पद जाईल अशी भीती इंद्रादी देवांना वाटू लागली. ते ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्याकडे गेले. त्रिमूर्तींनी अनसूयेच्या सत्त्वाची परीक्षा घ्यायचे ठरवले.

अत्रि ऋषी नदीवर अनुष्ठानाला गेले असताना तिघेही ब्राह्मण अतिथींच्या वेशात आश्रमात आले. अनसूयेने आनंदाने स्वागत करून भोजनाची तयारी केली. तेव्हा ते म्हणाले, "आम्हाला भोजन हवे, पण एका अटीवर. तू विवस्त्र होऊन आम्हाला भिक्षा वाढली पाहिजेस. नाहीतर आम्ही उपाशी परत जाऊ."

अनसूया क्षणभर स्तब्ध झाली. एकीकडे अतिथी विन्मुख जाणे हा अधर्म, दुसरीकडे पातिव्रत्याचा प्रश्न. तिने मनात ओळखले, "हे साधे अतिथी नाहीत. ही माझ्या सत्त्वाची परीक्षा आहे." तिने अत्रि ऋषींचे पादोदक घेतले आणि ते तिन्ही अतिथींवर शिंपडले. त्याच क्षणी ते तिघेही तान्ही बाळे झाले. आता अटीत काहीच अडचण उरली नाही. मातेच्या वात्सल्याने अनसूयेने त्या बाळांना स्तनपान करवले आणि पाळण्यात घालून अंगाई गायली.

इकडे पती परत येत नाहीत म्हणून सावित्री, लक्ष्मी आणि पार्वती चिंतेत पडल्या आणि अत्रि आश्रमात येऊन पती परत मागू लागल्या. अनसूयेने पतीच्या आज्ञेने त्रिमूर्तींना पूर्वरूप दिले. प्रसन्न त्रिमूर्तींनी "वर माग" म्हटले. अनसूयेने मागितले, "तुम्ही तिघे माझ्या पोटी पुत्ररूपाने जन्म घ्या." त्यानुसार ब्रह्मदेवाच्या अंशाने चंद्र, विष्णूंच्या अंशाने दत्तात्रेय आणि शंकरांच्या अंशाने दुर्वास जन्मले. पुढे चंद्र आणि दुर्वास यांनी आपले अंश दत्तात्रेयांच्या ठायी ठेवले. स्वतःला "दिलेले" म्हणून दत्त, आणि अत्रींचे पुत्र म्हणून आत्रेय: दत्तात्रेय.

परशुराम व रेणुका माता

माहूरची दुसरी कथा पुराणपरंपरेतील आहे, आणि तिची वेगवेगळी रूपे सांगितली जातात. माहूरमध्ये प्रचलित परंपरा सांगते की कामधेनूच्या लोभाने सहस्रार्जुनाच्या (कार्तवीर्यार्जुन) पुत्रांनी जमदग्नी ऋषींच्या आश्रमावर हल्ला केला. त्यात जमदग्नींचा मृत्यू झाला आणि माता रेणुका त्यांच्यासोबत सती गेली. परशुराम परत आले तेव्हा आई-वडिलांचे देह पाहून ते शोकाने व्याकूळ झाले. दोघांचे देह कावडीत घेऊन ते अंत्यसंस्कारासाठी पवित्र भूमी शोधत फिरू लागले. तेव्हा दत्तात्रेयांनी त्यांना माहूर येथे मार्गदर्शन केले आणि स्वतः पौरोहित्य करून अंत्यविधी पार पाडला, अशी श्रद्धा आहे. ज्या ठिकाणी परशुरामांनी हे विधी केले ते मातृतीर्थ म्हणून ओळखले जाते. आईच्या आठवणीने व्याकूळ परशुरामांसमोर रेणुका माता भूमीतून प्रकट झाली, पण केवळ मुखरूपानेच, असे भक्त सांगतात. म्हणूनच माहूरला रेणुकेचे मुख (तांदळा) पूजले जाते.

दुसऱ्या प्रसिद्ध पुराणकथेनुसार पिता जमदग्नींच्या आज्ञेने परशुरामाने आईचा शिरच्छेद केला आणि नंतर पित्याच्या वराने तिला पुन्हा जिवंत केले. कथांचे तपशील वेगळे असले, तरी माहूरमधील परंपरा एका गोष्टीवर एकमत आहे: शोकाकुल परशुरामांना दत्तात्रेयांनी इथे मार्ग दाखवला. म्हणून माहूर हे रेणुका शक्तिपीठ आणि दत्तक्षेत्र दोन्ही आहे. परंपरेनुसार पुढे परशुरामांना दत्तात्रेयांनी दिलेला आत्मज्ञानाचा उपदेश "त्रिपुरारहस्य" म्हणून ओळखला जातो.

माहूरची पतिव्रता (अ. ३०–३२)

श्रीगुरुचरित्रात माहूरचे नाव आणखी एका कथेत येते. माहूर येथील गोपीनाथ नावाच्या ब्राह्मणाला अनेक मुले दगावल्यानंतर एक पुत्र झाला. बाराव्या वर्षी त्याचा विवाह झाला, पण सोळाव्या वर्षी त्याला असाध्य रोग जडला आणि पुढे क्षयरोग झाला. अनेक उपचार झाले, पण गुण आला नाही. कोणी तरी सांगितले, "गाणगापुरात श्रीगुरू आहेत, त्यांच्या दर्शनाने असाध्य रोगही बरे होतात." त्याची पत्नी आजारी पतीला घेऊन खडतर प्रवासाला निघाली. पण गाणगापूर क्षेत्रात पोहोचताच, श्रीगुरूंचे दर्शन होण्यापूर्वीच, पतीने प्राण सोडले.

ती शव कवटाळून आक्रोश करू लागली. तेव्हा एक तेजस्वी ब्रह्मचारी आला आणि त्याने तिला देहाच्या नश्वरतेचे ज्ञान दिले. तिने सहगमनाचा निश्चय केला, तेव्हा ब्रह्मचाऱ्याने सांगितले, "आधी संगमावर श्रीगुरूंचे दर्शन घे." ती धावत गेली आणि श्रीगुरूंच्या चरणी मस्तक ठेवले. कपाळीचे कुंकू आणि हातातला चुडा पाहून श्रीगुरूंनी सहज आशीर्वाद दिला, "सौभाग्यवती भव! अष्टपुत्रा भव!" (भक्तपरंपरेत हा आशीर्वाद "अखंड सौभाग्यवती भव" म्हणून प्रसिद्ध आहे.)

लोक स्तब्ध झाले. "स्वामी, हिचा पती तर मरण पावला आहे." श्रीगुरू म्हणाले, "आमचे वचन खोटे ठरत नाही. शव इकडे आणा." त्यांनी रुद्रसूक्ताने अभिमंत्रित तीर्थ आणि अक्षता शवावर टाकल्या, आणि सर्वांच्या डोळ्यांसमोर पती झोपेतून उठावा तसा उठून बसला. ज्या ब्रह्मचाऱ्याने तिला दर्शनाला पाठवले होते, ते स्वतः श्रीगुरूच होते, हे तिला मग कळले. श्रीगुरूंनी सांगितले की त्याच्या पुढील जन्मातील तीस वर्षांचे आयुष्य त्याला या जन्मी मिळाले आहे.

इतिहास

माहूर हे नांदेड जिल्ह्यात, विदर्भाच्या सीमेवर, डोंगररांगांत वसलेले प्राचीन तीर्थक्षेत्र आहे. येथे माहूरगड हा किल्लाही आहे. अनेक टेकड्यांवर स्वतंत्र मंदिरे आहेत: दत्तशिखर, अत्रि-अनसूया शिखर आणि रेणुका माता मंदिर. दत्तशिखरावरील दत्तमूर्ती एकमुखी असल्याचे सांगितले जाते, म्हणून एकमुखी दत्ताच्या प्राचीन परंपरेत माहूरचे नाव घेतले जाते. नाथ आणि महानुभाव या परंपरांमध्येही माहूरला विशेष स्थान आहे.

तुम्हाला माहीत आहे का? साडेतीन शक्तिपीठांमध्ये कोल्हापूर, तुळजापूर आणि माहूर ही तीन पूर्ण पीठे, तर वणीची सप्तशृंगी हे अर्धे पीठ मानले जाते. म्हणजे दत्तांचे भिक्षास्थान (कोल्हापूर) आणि निद्रास्थान (माहूर) ही दोन्ही शक्तिपीठेही आहेत.

महत्त्व

उत्सव

कथा व शिकवण

कथा शिकवण
अनसूयेने त्रिमूर्तींच्या परीक्षेला मातृभावाने उत्तर दिले (अ. ४) पावित्र्य आणि प्रेम सर्वांत मोठी शक्ती. कठीण प्रसंगात बुद्धी आणि मातृत्वभाव मार्ग काढतात.
आई-वडिलांचा अंत्यविधी कोठे करावा या संभ्रमात असलेल्या परशुरामाला दत्तांनी मार्ग दाखवला दुःख आणि गोंधळाच्या क्षणी गुरु दिशा देतात. शोकात बुडालेल्या योद्ध्यालाही शांती गुरूंच्या मार्गदर्शनानेच मिळते.
दत्तांचे रोजचे निद्रास्थान दिवसभर सेवा, रात्री शांती. कर्म आणि विश्रांती दोन्हींचा समतोल हीच दत्तांची दिनचर्या.
माहूरच्या पतिव्रतेला "सौभाग्यवती भव" आशीर्वाद मिळाला (अ. ३२) गुरुवचन खोटे ठरत नाही. निराशेच्या टोकावरही श्रद्धा सोडू नये.

दर्शन माहिती

माहूरची यात्रा म्हणजे टेकड्यांची यात्रा. दत्तशिखर, अनसूया शिखर आणि रेणुका माता मंदिर ही वेगवेगळ्या टेकड्यांवर असल्याने पायऱ्या चढाव्या लागतात, म्हणून सकाळी लवकर सुरुवात करावी. दत्तजयंती आणि नवरात्रात मोठी गर्दी असते. माहूर नांदेड शहरापासून रस्त्याने जोडलेले आहे.

दर्शनीय स्थळे

श्री एकमुखी दत्त मंदिर