श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय ३२

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३२ : पतीचे पुनर्जीवन

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, माहूरची पतिव्रता व तिचा पती, गाणगापूरचे लोक | स्थळ: गाणगापूर – भीमा-अमरजा संगम

पार्श्वभूमी

पतिव्रता धर्म ऐकल्यानंतर माहूरच्या तरुणीने ब्रह्मचाऱ्याला विचारले, "ज्याचा पतीच गेला, तिचा धर्म काय?" या अध्यायात ब्रह्मचारी ग्रंथकाळच्या धर्मशास्त्राप्रमाणे विधवाधर्म सांगतो, आणि मग गुरुवाक्य कसे सत्य होते ते दिसते. अध्याय ३० पासून सुरू झालेली ही कथा या अध्यायात पूर्ण होते.

सविस्तर कथा

एक स्त्री सहगमनासाठी निघाली आहे. कपाळी कुंकू, हातात हिरवा चुडा. वाटेत ती एका संन्याशाच्या पायी पडते, आणि तो तिला आशीर्वाद देतो, "सौभाग्यवती हो, आठ पुत्रांची माता हो!" ज्याचा पती समोर मृत पडला आहे, तिला हा आशीर्वाद? लोक हसावे की रडावे, या संभ्रमात पडले. पण त्या वचनातच पुढचा चमत्कार दडला होता.

तिचा प्रश्न ऐकून ब्रह्मचारी गंभीर झाला. त्याने ग्रंथकाळच्या धर्मशास्त्राप्रमाणे सांगितले, "माते, पती गेल्यावर स्त्रीपुढे दोन मार्ग सांगितले आहेत. एक, पतीसोबत सहगमन. दुसरा, वैधव्यव्रत स्वीकारून संयमाने, तपाने आणि ईश्वरभक्तीत उरलेले आयुष्य घालवणे. पण शास्त्राने सहगमनाला अपवादही सांगितले आहेत: जी स्त्री गर्भवती आहे, जिचे मूल अजून तान्हे आहे, किंवा जिचा पती दूरदेशी मरण पावला आहे, तिने सहगमन करू नये. वैधव्यव्रत स्वीकारणाऱ्या स्त्रीने साधी, शुभ्र वस्त्रे नेसावीत, दिवसातून एकदाच भोजन करावे, चांद्रायणासारखी व्रते करावीत आणि मन ईश्वरचिंतनात ठेवावे." आणि तो स्पष्ट म्हणाला, "कोणताही मार्ग असो, तो पूर्ण स्वेच्छेने आणि दृढ मनानेच स्वीकारायचा असतो."

ती तरुणी अवघी सोळा वर्षांची होती, असे परंपरा सांगते. काही क्षण ती गप्प राहिली. मग उठली, पतीच्या शवाकडे पाहिले आणि शांत आवाजात म्हणाली, "महाराज, माझा निश्चय झाला आहे. मी माझ्या पतीबरोबरच जाईन. मला आशीर्वाद द्या." जमलेले लोक हळहळले, काही रडू लागले.

गावातील एक वृद्ध स्त्री पुढे आली आणि तिला समजावू लागली, "पोरी, अजून तुझे वय काय? घाई करू नकोस. आई-वडिलांचा विचार कर." पण ती तरुणी ठाम होती. "आजी, ज्याच्यासाठी मी घर सोडले, तोच गेला. आता माझे इथे काय उरले?" तिच्या त्या शांत निर्धारापुढे कोणाचे काही चालेना.

ब्रह्मचाऱ्याने तिचा निश्चय पाहिला आणि आपल्या झोळीतून चार रुद्राक्ष काढून तिच्या हातावर ठेवले. तो म्हणाला, "यांतील दोन रुद्राक्ष तुझ्या पतीच्या कानांत बांध आणि दोन तुझ्या गळ्यात घाल. आणि एक गोष्ट विसरू नकोस. ज्या श्रीगुरूंच्या दर्शनासाठी तू एवढा प्रवास करून आलीस, त्यांचे दर्शन घेतल्याशिवाय काहीही करू नकोस. श्रीगुरू संगमावर आहेत. आधी जाऊन त्यांच्या चरणी नमस्कार कर." एवढे बोलून तो ब्रह्मचारी निघून गेला.

सहगमनाची तयारी सुरू झाली. त्या काळच्या रीतीप्रमाणे त्या स्त्रीने सौभाग्यवतीचा शृंगार केला: कपाळी कुंकू, हातात हिरवा चुडा, अंगावर नवे वस्त्र, गळ्यात ते रुद्राक्ष. तिने मनोमन त्रिमूर्तींना नमस्कार केला. नातेवाईक व गावकरी शव घेऊन नदीकाठी निघाले. ती मात्र ब्रह्मचाऱ्याच्या सांगण्याप्रमाणे आधी संगमावर श्रीगुरूंच्या दर्शनाला गेली.

संगमाच्या काठी एका अश्वत्थ वृक्षाखाली श्रीगुरू अनुष्ठानाला बसले होते. भीमा आणि अमरजेचे पाणी शांतपणे वाहत होते. ती धावत आली आणि त्यांच्या चरणांवर मस्तक ठेवून नमस्कार केला. तिच्या कपाळावरचे कुंकू, हातातला चुडा पाहून श्रीगुरूंनी सहज आशीर्वाद दिला, "सौभाग्यवती भव! अष्टपुत्रा भव!" (भक्तपरंपरेत हा आशीर्वाद "अखंड सौभाग्यवती भव" म्हणूनही प्रसिद्ध आहे.)

हे ऐकताच ती स्त्री आणि सोबतचे लोक स्तब्ध झाले. एक जण पुढे होऊन म्हणाला, "स्वामी, हिचा पती तर मरण पावला आहे. ती त्याच्याबरोबर सहगमनाला निघाली आहे. आपण 'सौभाग्यवती हो' असा आशीर्वाद कसा दिलात?" श्रीगुरू शांतपणे हसले आणि म्हणाले, "आमच्या मुखातून निघालेले वचन खोटे ठरत नाही. जर हिचा पती मरण पावला असेल, तर त्याचे शव इकडे घेऊन या."

लोक धावत गेले आणि ते शव संगमावर श्रीगुरूंसमोर आणले. काहींच्या मनात शंका होती, काहींच्या मनात कुतूहल. "मेलेला माणूस कधी उठतो का?" असे कोणी कुजबुजले. ती तरुणी मात्र हात जोडून, डोळे मिटून श्रीगुरूंच्या चरणांजवळ बसून होती. सगळ्यांचे श्वास रोखलेले होते. श्रीगुरूंनी आपल्या कमंडलूतील रुद्रसूक्ताने अभिमंत्रित केलेले तीर्थ हातात घेतले आणि त्या शवावर शिंपडले; अभिमंत्रित अक्षताही त्यावर टाकल्या. काही प्रतींप्रमाणे त्यांनी ते तीर्थ त्या स्त्रीकडून पतीच्या मुखात घालवले.

सर्वांच्या डोळ्यांसमोर काही क्षणांतच मृत देहात हालचाल झाली. पतीच्या पापण्या हलल्या, श्वास सुरू झाला, आणि तो झोपेतून उठावा तसा उठून बसला. एवढेच नव्हे, तर त्याचा रोगही नाहीसा झाला होता. आपण कुठे आहोत, इतके लोक का जमले आहेत, हे त्याला कळेना. पत्नीने रडत-हसत सगळी हकीकत सांगितली. तो विस्मयाने ऐकत राहिला.

जमलेल्या लोकांनी "श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती महाराज की जय!" असा जयघोष केला. ते दांपत्य श्रीगुरूंच्या चरणी लोटांगण घालून स्तुती करू लागले. त्या स्त्रीने श्रीगुरूंच्या चेहऱ्याकडे पाहिले आणि ती थरारली: ज्या ब्रह्मचाऱ्याने तिला ज्ञान सांगितले, रुद्राक्ष दिले आणि दर्शनाला पाठवले, ते स्वतः श्रीगुरूच होते.

श्रीगुरूंनी दोघांना प्रेमाने उठवले आणि सांगितले, "तुझ्या पतीचे या जन्मीचे आयुष्य संपले होते. पण तुझी निष्ठा पाहून आम्ही ब्रह्मदेवांना विनंती केली, आणि त्याच्या पुढील जन्मातील तीस वर्षांचे आयुष्य या जन्मात त्याला मिळाले आहे." श्रीगुरूंनी त्यांना पुत्रपौत्रांनी समृद्ध संसाराचा आशीर्वाद दिला. ते दांपत्य काही काळ गाणगापुरात राहून श्रीगुरूंची सेवा करू लागले.

ही बातमी वाऱ्यासारखी पसरली. "संगमावर मेलेला माणूस जिवंत झाला!" दूरदूरचे लोक दर्शनाला येऊ लागले. ज्या मुलाला माहूरहून आई-वडिलांनी अश्रूंनी निरोप दिला होता, तो आता निरोगी होऊन, गुरुकृपेचे दान घेऊन उभा होता. आणि त्या तरुणीच्या गळ्यातले ते रुद्राक्ष आता तिला सर्वात मौल्यवान अलंकार वाटू लागले. त्याच रुद्राक्षांबद्दल तिच्या मनात प्रश्न उभा राहिला: "या छोट्या मण्यांत एवढे सामर्थ्य कसे?"

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

"सौभाग्यवती भव" या प्रसंगामुळे पतीच्या आरोग्यासाठी व दीर्घायुष्यासाठी अनेक स्त्रिया अध्याय ३०–३२ श्रद्धेने वाचतात, अशी भक्तपरंपरा आहे.

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात ते दांपत्य रुद्राक्षाचे माहात्म्य विचारते, आणि श्रीगुरू काश्मीरचा राजा भद्रसेन व त्याच्या दरबारात पराशर ऋषींनी सांगितलेली महानंदा वेश्येची कथा सांगतात.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर