श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३३ : रुद्राक्ष महिमा – महानंदा, माकड व कोंबडा
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, माहूरचे दांपत्य; कथांतर्गत – काश्मीरचा राजा भद्रसेन, सुधर्म, तारक, पराशर ऋषी, महानंदा, वैश्यरूपी शिव, माकड व कोंबडा | स्थळ: गाणगापूर (कथेतील स्थळे – काश्मीर, नंदिग्राम)
पार्श्वभूमी
पती पुन्हा जिवंत झाल्यावर माहूरचे दांपत्य श्रीगुरूंच्या सेवेत राहिले. ब्रह्मचारीरूपी श्रीगुरूंनी दिलेले रुद्राक्ष त्या स्त्रीच्या गळ्यात होते. एके दिवशी तिने श्रीगुरूंना विचारले, "स्वामी, रुद्राक्ष धारणाचे एवढे महत्त्व का?" सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की उत्तरादाखल श्रीगुरूंनी काश्मीरचा राजा भद्रसेन याची कथा सुरू केली, आणि त्यात पराशर ऋषींनी सांगितलेली, शिवपुराणातही येणारी महानंदेची कथा येते. ही कथा पुढील अध्यायात पूर्ण होते.
सविस्तर कथा
एक नर्तकी. तिच्या नृत्यशाळेत एक माकड नाचते, एक कोंबडा बसलेला असतो, आणि दोघांच्याही अंगावर रुद्राक्ष बांधलेले. कोणाला वाटले असेल, की हेच दोन मुके जीव पुढच्या जन्मी राजवाड्यात जन्मतील? श्रीगुरू म्हणाले, "रुद्राक्षाचे सामर्थ्य ऐकायचे असेल, तर ही कथा ऐका."
आधी श्रीगुरूंनी रुद्राक्ष धारणाचा विधी सांगितला. "रुद्राक्ष हे शिवाचे प्रिय आभूषण आहे. हजार रुद्राक्षांची माळ धारण करणारा शिवरूप होतो, असे शास्त्र सांगते. ज्याला एवढे शक्य नाही, त्याने गळ्यात एकशे आठ, मस्तकावर चाळीस आणि कानांत बारा रुद्राक्ष धारण करावेत. तेही शक्य नसेल तर श्रद्धेने एक रुद्राक्ष धारण केला तरी पुण्य मिळते." आणि मग त्यांनी कथा सांगितली.
काश्मीर देशात भद्रसेन नावाचा एक धर्मनिष्ठ राजा होता. त्याचा पुत्र सुधर्म आणि त्याच्या मंत्र्याचा पुत्र तारक हे दोघे जिवलग मित्र होते. ते एकत्र वाढले, एकत्र गुरुगृही शिकले. पण त्यांच्यात एक विलक्षण गोष्ट होती. राजवस्त्रे, रत्नांचे हार, सोन्याचे अलंकार त्यांना नको असत. ते अंगाला भस्म लावत, गळ्यात रुद्राक्षांच्या माळा घालत आणि शिवपूजेत रमत. राजवाड्यातील दासी त्यांना अलंकार घालायला येत, तर ते ते काढून टाकत. राजा आणि मंत्री दोघेही चिंतेत पडले: "राजपुत्राने राजासारखे राहायचे सोडून हे वैराग्य कुठून घेतले?"
एके दिवशी महान पराशर ऋषी राजाच्या दरबारी आले. राजाने त्यांचा मोठा सत्कार केला, पाद्यपूजा केली आणि मग आपली चिंता बोलून दाखवली. "महाराज, माझा पुत्र आणि मंत्रिपुत्र हे रत्नांचे अलंकार टाकून रुद्राक्षच का घालतात? यामागचे कारण काय?" पराशरांनी डोळे मिटले, अंतर्ज्ञानाने पाहिले आणि हसून म्हणाले, "राजा, याचे कारण त्यांच्या पूर्वजन्मात आहे. ऐक."
पूर्वी नंदिग्राम नगरात महानंदा नावाची एक वेश्या राहत होती. ती अत्यंत रूपवान, धनवान आणि नृत्य-गायनात कुशल होती. पण तिचे वेगळेपण असे होते की ती मनापासून शिवभक्त होती. तिच्या घरी शिवलिंगाची पूजा होई, ती नियमाने शिवनाम घेई, अंगावर रुद्राक्ष धारण करी आणि दानधर्मही करी. आपल्या व्यवसायातही तिने सत्याचा एक नियम पाळला होता: जो पुरुष तिला मूल्य देऊन ठरावीक दिवसांसाठी पती म्हणून स्वीकारील, त्या काळात ती त्याच्याशी पतिव्रतेसारखी एकनिष्ठ राहील.
तिच्या नृत्यशाळेत तिने एक माकड आणि एक कोंबडा पाळले होते. भक्तीच्या भावनेने आणि गमतीने तिने त्या दोघांच्याही अंगावर रुद्राक्ष बांधले होते. माकडाला तिने नाचायला शिकवले होते. ती नाचताना ते माकडही नाचत असे आणि कोंबडा जवळ बसलेला असे. तिच्या नृत्यशाळेत शिवभक्तीचे वातावरण सतत असे.
एके दिवशी भगवान शिवांनी तिच्या सत्त्वाची परीक्षा घेण्याचे ठरवले. ते एका श्रीमंत वैश्याच्या रूपात तिच्याकडे आले. त्यांच्या हातात एक झगमगते, रत्नजडित शिवलिंग होते. ते लिंग पाहून महानंदा भारावून गेली आणि तिने ते मागितले. वैश्य म्हणाला, "हे लिंग मला प्राणापेक्षा प्रिय आहे. मी ते तुला देईन, पण तू मला तीन दिवसांसाठी पती म्हणून स्वीकारले पाहिजे आणि त्या काळात पतिव्रतेसारखी राहिली पाहिजे. आणि हे लिंग जपून ठेव. याला काही झाले तर मी प्राण देईन." महानंदेने सत्याची शपथ घेऊन ते मान्य केले. ते लिंग नृत्यशाळेत ठेवण्यात आले.
त्या रात्री, सगळे झोपले असताना, नृत्यशाळेला अचानक भयंकर आग लागली. ज्वाळा आकाशाला भिडल्या. लोक धावले, पाणी आणले, पण आग आटोक्यात आली नाही. त्या आगीत ते रत्नलिंग नष्ट झाले, आणि रुद्राक्ष बांधलेले ते माकड व कोंबडाही आगीत मरण पावले. महानंदेच्या डोळ्यांसमोर तिचे लाडके माकड, जे रोज तिच्याबरोबर नाचायचे, आणि तो कोंबडा, जो रोज पहाटे बांग देऊन तिला उठवायचा, दोघेही गेले होते. सकाळी राखेचा ढीग पाहून वैश्य म्हणाला, "माझे प्राणप्रिय लिंग गेले. आता मी जगणार नाही." आणि त्याने चिता रचून अग्निप्रवेश केला.
महानंदा दुःखाने व्याकूळ झाली. तिने विचार केला, "मी तीन दिवसांसाठी याची पत्नी झाले आहे. सत्याची शपथ घेतली आहे. पतिव्रतेचा धर्म पाळायचा तर मलाही याच्याबरोबर जायला हवे." नातेवाईकांनी तिला खूप अडवले. "अगं, तो तुझा खरा पती नव्हे, एका दिवसाचा पाहुणा," असेही कोणी म्हणाले. पण सत्यनिष्ठ महानंदा म्हणाली, "शपथ ही शपथ. माझे वचन खोटे ठरणार नाही." तिने आपले सर्व धन दान केले आणि शिवनाम घेत त्या चितेत उडी घेण्यासाठी पुढे झाली.
त्या क्षणी साक्षात भगवान शिव प्रकट झाले. पंचमुखी, त्रिनेत्र, गळ्यात नाग, मस्तकी चंद्र. त्यांनी तिला अग्नीतून सावरले आणि म्हणाले, "महानंदे, मी तुझी परीक्षा घेत होतो. आग, लिंग, वैश्य, सगळी माझी माया होती. तुझी सत्यनिष्ठा आणि भक्ती पाहून मी प्रसन्न आहे. वर माग." महानंदेने स्वतःसाठी काही मागितले नाही; तिने आपल्या सर्व परिवाराचा उद्धार मागितला. शिवांनी तिला आणि तिच्या परिवाराला सद्गती दिली आणि कैलासाला नेले.
कथा संपवून पराशर ऋषी राजा भद्रसेनाला म्हणाले, "राजा, आता ऐक. त्या आगीत मरण पावलेले माकड म्हणजे तुझा पुत्र सुधर्म, आणि तो कोंबडा म्हणजे तुझ्या मंत्र्याचा पुत्र तारक. केवळ अंगावर रुद्राक्ष होते आणि शिवभक्तीच्या वातावरणात राहिले, या पुण्याने ते राजकुळात जन्मले. म्हणूनच ते लहानपणापासून रुद्राक्षावर प्रेम करतात." हे ऐकून राजा थक्क झाला, आणि माहूरचे दांपत्यही. पण पराशर ऋषींच्या चेहऱ्यावर अजून एक गंभीर रेषा होती. ते राजाला काहीतरी सांगणार होते, जे ऐकून राजवाडा हादरणार होता.
रोचक तपशील
- महानंदेची कथा शिवपुराणाच्या शतरुद्र संहितेत येते; तिथे वैश्यरूपाने परीक्षा घेणारे शिव "वैश्यनाथ" अवतार म्हणून ओळखले जातात.
- रुद्राक्ष (रुद्र + अक्ष) म्हणजे "रुद्राचे अश्रू" असा पारंपरिक अर्थ सांगितला जातो; शिवाच्या डोळ्यांतील अश्रूंपासून रुद्राक्ष वृक्ष उगवला, अशी पुराणकथा आहे.
बोध / शिकवण
- रुद्राक्ष धारणाचे पुण्य इतके मोठे की ते अजाण पशुपक्ष्यांनाही उच्च जन्म देते, अशी श्रद्धा आहे.
- व्यवसाय कोणताही असो, सत्यनिष्ठा आणि भक्ती माणसाला उच्च पदाला नेतात.
- ईश्वर परीक्षा घेतो; दिलेल्या वचनाला जागणारा शेवटी कृपेचा अधिकारी ठरतो.
- सत्संग आणि पवित्र वातावरणाचा प्रभाव जन्मोजन्मी टिकतो.
पारायण / श्रद्धा
रुद्राक्ष प्रथम धारण करताना, विशेषतः श्रावणी सोमवारी किंवा महाशिवरात्रीला, अध्याय ३३–३४ वाचण्याची भक्तांची परंपरा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात पराशर ऋषी राजपुत्र सुधर्म अल्पायुषी असल्याचे सांगतात, आणि रुद्राभिषेकाच्या सामर्थ्याने यमदूतही परत फिरतात.