श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३४ : रुद्राध्याय महिमा – भद्रसेन राजाचा पुत्र
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती; कथांतर्गत – राजा भद्रसेन, राजपुत्र सुधर्म, मंत्रिपुत्र तारक, पराशर ऋषी, नारद | स्थळ: गाणगापूर (कथेतील स्थळ – भद्रसेनाचे राज्य, काश्मीर)
पार्श्वभूमी
मागील अध्यायात पराशर ऋषींनी राजा भद्रसेनाला सांगितले की त्याचा पुत्र सुधर्म आणि मंत्रिपुत्र तारक हे पूर्वजन्मी महानंदेच्या घरचे रुद्राक्ष धारण करणारे माकड व कोंबडा होते. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "त्यानंतर पराशरांनी जे सांगितले त्याने राजवाडा हादरला, आणि रुद्रजपाने मृत्यूही कसा परतला, ते श्रीगुरूंनी त्या दांपत्याला पुढे सांगितले."
सविस्तर कथा
"राजा, तुझ्या पुत्राचा मृत्यू आठ दिवसांवर आहे." भरलेल्या दरबारात एका महान ऋषींच्या तोंडून हे शब्द ऐकल्यावर एका पित्याच्या काळजाचे काय झाले असेल? आणि हा मृत्यू टळू शकतो का? श्रीगुरू म्हणाले, "ऐका, रुद्राचे सामर्थ्य."
पराशर ऋषींनी पूर्वजन्माची कहाणी सांगितली तेव्हा राजा भद्रसेन आनंदित झाला होता. आपला पुत्र पूर्वपुण्याने शिवभक्त आहे, याचा त्याला अभिमान वाटत होता. पण पराशर ऋषी गंभीर झाले. काही क्षण ते गप्प राहिले, मग म्हणाले, "राजा, एक दुःखाची गोष्ट सांगावी लागते. तुझ्या पुत्राचे आयुष्य केवळ बारा वर्षांचे आहे, आणि ते संपत आले आहे. आजपासून आठव्या दिवशी त्याचा मृत्यू होणार आहे."
हे ऐकताच दरबारात सन्नाटा पसरला. राणी मूर्च्छित झाली. मंत्री थरथरू लागला. राजा सिंहासनावरून उतरला आणि ऋषींच्या पायांवर पडला. "महाराज, यावर काही उपाय आहे का? माझा एकुलता पुत्र वाचवा. माझे राज्य, खजिना, सगळे घ्या, पण माझ्या मुलाला वाचवा."
पराशर ऋषींनी त्याला उठवले. ते म्हणाले, "राजा, धीर धर. उपाय आहे. रुद्राध्याय हा वेदांचे सार आहे, परम पवित्र आहे. शंभर वेदज्ञ ब्राह्मणांना बोलाव. त्यांच्याकडून भगवान शंकरांवर अखंड रुद्राभिषेक करव; परंपरेतील पाठानुसार दहा हजार रुद्रावर्तने व्हावीत. अभिषेकाचे तीर्थ राजपुत्रावर शिंपडत राहा. रुद्राच्या कृपेने कालही परत फिरेल."
राजाने हात जोडून विचारले, "महाराज, रुद्राध्यायातच एवढे सामर्थ्य का?" पराशर म्हणाले, "राजा, वेद अनंत आहेत. त्या वेदांचे सार यजुर्वेद, यजुर्वेदाचे सार रुद्राध्याय, आणि त्यात शिवाच्या प्रत्येक रूपाला नमस्कार आहे. पर्वतात राहणारा, नदीत राहणारा, शेतात राहणारा, चोरांमध्येही राहणारा रुद्र; जगात असे काहीच नाही जिथे तो नाही. विष्णू अलंकारप्रिय आहेत, सूर्य नमस्कारप्रिय आहे, आणि शिव अभिषेकप्रिय आहेत. म्हणून रुद्राचा जप करत केलेला अभिषेक त्यांना सर्वात प्रिय. ज्याच्यावर शिव प्रसन्न, त्याच्याकडे यम तरी कसा पाहील?"
राजाने ताबडतोब तशी व्यवस्था केली. दूतांना चारी दिशांना पाठवले गेले. शंभर वेदज्ञ ब्राह्मण आले. राजवाड्याच्या शिवमंदिरात मोठा मंडप उभारला गेला. शिवलिंगावर दुधाची, पाण्याची धार सुरू झाली आणि रात्रंदिवस "नमस्ते रुद्र मन्यव" हा रुद्राचा गंभीर घोष घुमू लागला. धूप, दीप, बेलपत्रांचा सुगंध सगळीकडे दरवळत होता. अभिषेकाचे तीर्थ राजपुत्रावर वारंवार शिंपडले जात होते. राजा आणि राणी उपवास करून तिथेच बसून होते. या सगळ्या काळात राजपुत्र सुधर्म आणि त्याचा मित्र तारक स्वतःही शिवलिंगापाशी बसून रुद्र ऐकत, रुद्राक्षांची माळ हातात घेऊन शिवनाम घेत. सुधर्माच्या चेहऱ्यावर भीती नव्हती. तो आईला म्हणे, "आई, शंकर आहेत ना? मग काळजी कशाला?" त्याचे ते शब्द ऐकून राणीचे डोळे भरून येत. दिवस मोजले जात होते. एक, दोन, तीन... सात.
आठवा दिवस उजाडला. सगळ्यांच्या मनात धडधड होती. माध्यान्हकाळी राजपुत्र अचानक मूर्च्छित होऊन जमिनीवर पडला. राणीने किंकाळी फोडली. पण ब्राह्मणांनी जप थांबवला नाही. उलट रुद्राचा घोष अधिकच उंच झाला. पराशर ऋषींनी अभिषेकाचे तीर्थ आणि अभिमंत्रित अक्षता राजपुत्राच्या अंगावर टाकल्या.
त्याच वेळी अदृश्य जगात मोठे नाट्य घडत होते. यमदूत राजपुत्राचे प्राण न्यायला आले होते. पण रुद्रजपाच्या प्रभावाने तिथे शिवदूत उभे होते. त्यांनी यमदूतांना अडवले, "हा जीव शिवाच्या आश्रयाला आहे. परत जा." यमदूतांनी ऐकले नाही, तेव्हा शिवदूतांनी त्यांना मारून पळवून लावले. यमदूत यमराजाकडे तक्रार घेऊन गेले. यमराजाने चित्रगुप्ताला लेख पाहायला सांगितले, तेव्हा कळले की रुद्राच्या कृपेने त्या राजपुत्राचे आयुष्य बारा वर्षांऐवजी दहा हजार वर्षे झाले होते.
थोड्या वेळाने राजपुत्र झोपेतून उठावा तसा उठून बसला. त्याने सांगितले, "मला काळे, भयंकर दूत दिसले. ते मला ओढून नेत होते. पण तेजस्वी, त्रिशूल घेतलेल्या शिवदूतांनी त्यांना हाकलून दिले." राजाचा आनंद गगनात मावेना. राणीने मुलाला कवटाळले आणि त्याच्या कपाळाचे पुन्हा पुन्हा मुके घेतले. मंत्री आणि तारक आनंदाने रडत होते. ब्राह्मणांनी जप पूर्ण करून शिवलिंगाला शेवटचा अभिषेक केला आणि सर्वांनी एकमुखाने "हर हर महादेव" असा घोष केला.
त्याच वेळी देवर्षी नारद तिथे आले. त्यांनी राजाला सांगितले, "राजा, मी आत्ताच यमलोकाहून आलो आहे. तिथे मोठी गडबड होती. शिवदूतांनी यमदूतांना परतवले आणि चित्रगुप्ताच्या लेखात तुझ्या पुत्राचे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे लिहिले गेले आहे. हे सर्व रुद्राध्यायाचे फळ आहे." राजाने ब्राह्मणांचा मोठा सत्कार केला, गोदान, सुवर्णदान, अन्नदान केले. पराशर ऋषींच्या चरणी तो पुन्हा पुन्हा नतमस्तक झाला. ही बातमी राजधानीत पसरताच नगरात उत्सव सुरू झाला. घरोघरी तोरणे लागली, मंदिरांत घंटा वाजू लागल्या, आणि "हर हर महादेव" चा जयघोष आकाशात घुमला. जाताना पराशर ऋषी राजाला म्हणाले, "राजा, हे लक्षात ठेव. आयुष्य वाढले म्हणून गाफील होऊ नकोस. ज्या रुद्राने तुझ्या पुत्राला जीवनदान दिले, त्याची उपासना या घरात कधी थांबू देऊ नकोस. आणि जे ब्राह्मण इतके दिवस अखंड जपत बसले, त्यांचा ऋणी राहा." राजाने ते वचन आयुष्यभर पाळले. सुधर्म आणि तारक पुढे दीर्घकाळ धर्माने राज्य करत शिवभक्तीत रमले. ज्यांच्या अंगावर एका नर्तकीने गमतीने रुद्राक्ष बांधले होते, ते दोन मुके जीव अशा रीतीने शिवकृपेचे अधिकारी झाले.
कथा संपवून श्रीगुरू त्या दांपत्याला म्हणाले, "पाहिलेत? रुद्राध्यायाचे सामर्थ्य असे आहे. तुमच्या पतीवर शिंपडलेले तीर्थही रुद्रसूक्ताने अभिमंत्रित केलेलेच होते, आणि गळ्यातले रुद्राक्षही याच परंपरेचे." त्या दांपत्याने श्रीगुरूंना साष्टांग नमस्कार केला.
रोचक तपशील
- "रुद्राध्याय" म्हणजे कृष्ण यजुर्वेदाच्या तैत्तिरीय संहितेतील "नमक-चमक" भाग, ज्याला श्रीरुद्र किंवा शतरुद्रीय म्हणतात. "नमस्ते रुद्र मन्यव" ही त्याची पहिली ओळ आहे.
- एकदा रुद्राध्याय म्हणणे म्हणजे एक "रुद्र"; अकरा आवर्तने म्हणजे "एकादशिनी", आणि त्याहून मोठ्या अनुष्ठानांना लघुरुद्र, महारुद्र, अतिरुद्र अशी नावे आहेत.
बोध / शिकवण
- रुद्राध्याय (श्रीरुद्र) जप व रुद्राभिषेक हे अपमृत्यू टाळणारे श्रेष्ठ साधन मानले आहे.
- पूर्वजन्मीचे पुण्य-संस्कार या जन्मीच्या स्वभावात दिसतात.
- संकटाची पूर्वसूचना मिळाली तर हताश न होता सत्कर्म व उपासनेचा मार्ग धरावा.
- सामूहिक, श्रद्धापूर्ण जप-अनुष्ठानाचे फळ महान असते.
पारायण / श्रद्धा
या कथेमुळे दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि अपमृत्युनिवारणासाठी रुद्राभिषेक व लघुरुद्र करण्याची, तसेच अध्याय ३३–३४ वाचण्याची परंपरा भक्तांमध्ये आढळते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात ती स्त्री श्रीगुरूंकडे मंत्र मागते; श्रीगुरू कच-देवयानी कथा आणि सीमंतिनीच्या सोमवार व्रताची कथा सांगतात.