श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३५ : कच-देवयानी व सीमंतिनीचे सोमवार व्रत
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, माहूरची पतिव्रता; कथांतर्गत – कच, देवयानी, शुक्राचार्य, सीमंतिनी, चंद्रांगद, मैत्रेयी, तक्षक | स्थळ: गाणगापूर (कथेतील स्थळे – शुक्राचार्यांचा आश्रम, आर्यावर्त, यमुना/कालिंदी, नागलोक)
पार्श्वभूमी
रुद्राक्ष आणि रुद्राध्यायाचा महिमा ऐकल्यानंतर माहूरच्या पतिव्रतेने श्रीगुरूंकडे मंत्रोपदेशाची इच्छा व्यक्त केली. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की श्रीगुरूंनी तिला मंत्रापेक्षा पतिसेवा आणि व्रताचा सुलभ मार्ग दाखवला, आणि त्यासाठी दोन कथा सांगितल्या – मंत्रविद्येच्या कठीणतेची कच-देवयानी कथा (महाभारताच्या आदिपर्वात येणारी) आणि सोमवार व्रताच्या सामर्थ्याची सीमंतिनी कथा (स्कंदपुराणात येणारी).
सविस्तर कथा
एका शिष्याला तीन वेळा मारले गेले. एकदा तर त्याची राख मद्यात मिसळून त्याच्याच गुरूंना पाजली गेली. आणि तरीही तो जिवंत बाहेर आला, गुरूंचे पोट फाडून! ही कथा श्रीगुरूंनी एका भोळ्या स्त्रीला का सांगितली? कारण तिने एक साधी मागणी केली होती: "मला मंत्र द्या."
पती पुन्हा जिवंत झाल्यावर ती स्त्री कृतज्ञतेने श्रीगुरूंच्या सेवेत होती. एके दिवशी हात जोडून ती म्हणाली, "स्वामी, मला एखादा मंत्र द्या, ज्याचा जप करून मी आपल्या पतीचे व संसाराचे रक्षण करू शकेन." श्रीगुरू हसून म्हणाले, "मुली, मंत्रविद्या फार कठीण असते. तिचे नियम कडक असतात, एक चूकही उलटी फळे देते. तुझ्यासाठी पतिसेवा हाच मोठा मंत्र आहे. देवांनाही मंत्रविद्या मिळवताना काय भोगावे लागले ते ऐक."
देव आणि दानवांचे युद्ध सुरू होते. युद्धात दोन्ही बाजूंचे वीर मरत, पण दैत्यगुरू शुक्राचार्य आपल्या संजीवनी विद्येने मेलेल्या दैत्यांना पुन्हा जिवंत करत. देवांकडे ती विद्या नव्हती, म्हणून देव हरत होते. देवांनी देवगुरू बृहस्पतींचा पुत्र कच याला विनंती केली, "तू शुक्राचार्यांकडे शिष्य म्हणून जा आणि ती विद्या शिकून ये." कच शुक्राचार्यांच्या आश्रमात गेला. त्याने नम्रपणे शिष्यत्व मागितले, आणि शुक्राचार्यांनी त्याला स्वीकारले.
कच मनापासून गुरुसेवा करू लागला. गुरूंची कन्या देवयानी हिच्यासाठी तो फुले आणी, गाणी म्हणे, तिचे मन रिझवे. हळूहळू देवयानी त्याच्यावर प्रेम करू लागली. पण दैत्यांना हे सहन झाले नाही. "हा देवांचा हेर आहे, विद्या चोरायला आला आहे," असे म्हणत त्यांनी एकदा जंगलात गायी चारताना त्याला मारले आणि त्याचे तुकडे करून लांडग्यांना खाऊ घातले. संध्याकाळ झाली, कच परतला नाही. देवयानी रडू लागली. शुक्राचार्यांनी संजीवनी मंत्र म्हटला आणि कच जिवंत होऊन परत आला. दुसऱ्यांदा दैत्यांनी त्याला मारून त्याच्या देहाचे चूर्ण करून समुद्राच्या पाण्यात मिसळले. पुन्हा देवयानीच्या आग्रहाने शुक्राचार्यांनी त्याला जिवंत केले.
तिसऱ्या वेळी दैत्यांनी मोठी चलाखी केली. त्यांनी कचाला मारले, जाळले, आणि त्याची राख मद्यात मिसळून ती शुक्राचार्यांनाच प्यायला दिली. शुक्राचार्यांनी नकळत ते मद्य प्राशन केले. रात्री देवयानीने पुन्हा हट्ट धरला, "बाबा, कच परत आला नाही. त्याला आणा, नाहीतर मी प्राण देईन." शुक्राचार्यांनी ध्यान लावून हाक मारली, "कचा, कुठे आहेस?" आणि उत्तर आले त्यांच्याच पोटातून! "गुरुदेव, मी आपल्या उदरात आहे."
आता मोठा पेच पडला. कचाला जिवंत करायचे तर शुक्राचार्यांचे पोट फाडावे लागणार, म्हणजे शुक्राचार्य मरणार. शुक्राचार्यांनी उपाय काढला. त्यांनी पोटातच कचाला संजीवनी विद्या शिकवली. मग कच पोट फाडून बाहेर आला, आणि त्याने शिकलेल्या त्याच विद्येने गुरूंना जिवंत केले. या प्रसंगानंतर शुक्राचार्यांनी नियम घालून दिला की यापुढे ब्राह्मणांनी मद्यपान करू नये.
विद्या पूर्ण झाल्यावर कच स्वर्गात परत जायला निघाला. देवयानीने त्याच्याकडे विवाहाचा प्रस्ताव ठेवला. कच म्हणाला, "तू गुरुकन्या आहेस, आणि मी तुझ्या पित्याच्या उदरातून पुन्हा जन्मलो, म्हणून तू माझी बहीण झालीस." देवयानी संतापली आणि तिने शाप दिला, "तू शिकलेली विद्या तुला स्वतःला फळणार नाही." कचानेही उलट शाप दिला, "कोणताही ऋषिपुत्र तुझ्याशी विवाह करणार नाही." श्रीगुरू म्हणाले, "पाहिलेस, मंत्रविद्या किती खडतर आहे. एवढे सोसूनही ती कचाला स्वतःसाठी फळली नाही. तुझ्यासाठी त्यापेक्षा सोपा आणि तितकाच प्रभावी मार्ग आहे: शिवाचे सोमवार व्रत. त्याचे फळ सीमंतिनीच्या कथेत ऐक."
आर्यावर्तात चित्रवर्मा नावाच्या राजाला सीमंतिनी नावाची रूपवान, गुणी कन्या होती. तिच्या जन्मानंतर ज्योतिषांनी भविष्य सांगितले, "ही चौदाव्या वर्षी विधवा होईल." राजवाड्यात चिंता पसरली. मोठी झाल्यावर ही गोष्ट सीमंतिनीला कळली आणि ती अत्यंत दुःखी झाली. तेव्हा याज्ञवल्क्य ऋषींच्या पत्नी मैत्रेयी तिला भेटल्या. त्यांनी तिला प्रेमाने सांगितले, "बाळ, निराश होऊ नकोस. शंकर-पार्वतीची उपासना कर. दर सोमवारी उपवास करून शिवपूजा, ब्राह्मणपूजा व दान कर. या व्रताने संकट टळेल." सीमंतिनी त्या दिवसापासून निष्ठेने सोमवार व्रत करू लागली.
पुढे तिचा विवाह निषधराज नलाचा नातू, राजा इंद्रसेनाचा पुत्र चंद्रांगद याच्याशी झाला. काही काळ आनंदात गेला. मग एके दिवशी चंद्रांगद मित्रांसह कालिंदी (यमुना) नदीत नौकाविहार करत असताना अचानक नौका उलटली आणि तो खोल पाण्यात बुडाला. मित्रांनी शोधले, कोळ्यांनी जाळी टाकली, पण तो सापडला नाही. सगळ्यांना तो मेला असे वाटले. ज्योतिषांचे भाकीत खरे ठरले होते; सीमंतिनी चौदा वर्षांची होती. तिच्यावर दुःखाचा डोंगर कोसळला. त्याच संधीचा फायदा घेऊन शत्रूंनी इंद्रसेनाचे राज्य बळकावले आणि राजा-राणीला कैदेत टाकले. सीमंतिनीने मात्र सोमवार व्रत सोडले नाही; वैधव्याच्या दुःखातही ती दर सोमवारी शिवपूजा करत राहिली.
इकडे चंद्रांगद मेला नव्हता. पाण्यात बुडताना नागकन्यांनी त्याला नागलोकात नेले. तिथे नागराज तक्षकाने त्याचा सत्कार केला. तो शिवभक्त आहे आणि त्याची पत्नी सोमवार व्रत करते हे कळल्यावर तक्षक प्रसन्न झाला. काही काळाने तक्षकाने त्याला दिव्य रत्ने, अलंकार देऊन आणि एका नागकुमाराला सोबत देऊन परत पृथ्वीवर पाठवले.
तो दिवस सोमवार होता. सीमंतिनी नेहमीप्रमाणे नदीवर स्नानाला आली होती. आणि पाण्यातून बाहेर आलेला चंद्रांगद तिच्यासमोर उभा राहिला! क्षणभर तिचा विश्वासच बसेना. चंद्रांगदाने तिला ओळख पटवली आणि सांगितले, "आपण तिसऱ्या दिवशी सर्वांसमक्ष भेटू. आधी माझ्या आई-वडिलांची सुटका करायला हवी." त्याने राज्य बळकावणाऱ्या शत्रूला निरोप पाठवला. नागलोकाचा आधार असलेल्या चंद्रांगदाचे नाव ऐकताच शत्रू भयभीत झाला. त्याने इंद्रसेन राजा-राणीला मुक्त केले आणि राज्य परत केले. ठरल्याप्रमाणे तिसऱ्या दिवशी चंद्रांगद आणि सीमंतिनीचे मोठ्या थाटात पुनर्मीलन झाले. चंद्रांगदाचा राज्याभिषेक झाला आणि दोघांनी दीर्घकाळ सुखाने राज्य केले.
श्रीगुरू म्हणाले, "हे सोमवार व्रताचे फळ. तू हे व्रत कर; तुझे सौभाग्य अखंड राहील." ती स्त्री आनंदाने व्रताचा संकल्प करती झाली.
रोचक तपशील
- कच-देवयानीची कथा महाभारताच्या आदिपर्वात (ययाति उपाख्यानाच्या सुरुवातीला) येते. देवयानीचा पुढे राजा ययातीशी विवाह झाला, आणि तिच्या पुत्रांपासून यदुवंश चालला, ज्यात पुढे श्रीकृष्ण जन्मले.
- सीमंतिनीची कथा स्कंदपुराणात सोमवार व्रताच्या माहात्म्याच्या प्रकरणात येते; महाराष्ट्रात श्रावणी सोमवाराच्या व्रतकथांमध्येही ती सांगितली जाते.
बोध / शिकवण
- मंत्रविद्या कठीण आणि कडक नियमांची; गृहस्थासाठी श्रद्धेने केलेले व्रत हा सुलभ मार्ग आहे.
- कच-शुक्राचार्य कथा गुरु-शिष्य नाते, गुरूंवरील निष्ठा आणि व्यसनाच्या (मद्य) धोक्याची शिकवण देते.
- संकटातही व्रत आणि उपासना न सोडणाऱ्याचे दैव पालटते.
- सोमवार व्रताने सौभाग्यरक्षण आणि गेलेले वैभव परत मिळते, असा या कथेचा संदेश आहे.
पारायण / श्रद्धा
सौभाग्यवृद्धी व पतीच्या कल्याणासाठी सोमवार व्रत करणाऱ्या स्त्रिया व्रतकथेप्रमाणे सीमंतिनीची कथा (हा अध्याय) वाचतात, अशी प्रथा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात माधुकरीवर राहणारा एक सात्त्विक ब्राह्मण, समाराधनेच्या भोजनाची इच्छा धरणारी त्याची पत्नी आणि आचारधर्माचा उपदेश येतो.