श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय ३६

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३६ : कर्मयोग – सात्त्विक ब्राह्मणाचा आचार

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, भिक्षावृत्तीचा वेदज्ञ ब्राह्मण, त्याची पत्नी | स्थळ: गाणगापूर

पार्श्वभूमी

व्रतांचा महिमा ऐकल्यानंतर नामधारक सिद्धमुनींना विचारतो, "गृहस्थाने रोजचे जीवन कसे जगावे? कर्म, आचार यांचे महत्त्व काय?" सिद्धमुनी सांगतात की गाणगापुरात घडलेल्या एका प्रसंगातून श्रीगुरूंनी परान्नाचे दोष आणि ब्राह्मणाच्या नित्य आचाराचा उपदेश केला. हा उपदेश पुढील अध्याय ३७ मध्ये पूर्ण होतो आणि तिथे कर्मकांड संपते.

सविस्तर कथा

पंचपक्वान्नांनी भरलेली पंगत. रांगोळ्या, केळीची पाने, उदबत्तीचा सुगंध. आणि त्या पंगतीत एक स्त्री आनंदाने बसते, पान वाढले जाते, आणि ती पाहते तर शेजारच्या पानांवर माणसे नव्हेत, तर कुत्री आणि डुकरे जेवत आहेत! तिला काय दिसले? आणि श्रीगुरूंनी तिला हे का दाखवले?

सिद्धमुनी कथा सांगू लागले: गाणगापुरात एक वेदज्ञ, सात्त्विक ब्राह्मण राहत होता. तो भिक्षावृत्तीने, म्हणजे दारोदारी माधुकरी मागून, आपला उदरनिर्वाह करी. जे कोरडे धान्य भिक्षेत मिळे, त्यावरच त्याचे घर चाले. कोणाकडे आमंत्रण स्वीकारून जेवायला जाणे, परान्न खाणे त्याला मान्य नव्हते. स्नान, संध्या, अग्निहोत्र, वेदपठण हे त्याचे नित्यकर्म अखंड चाले. त्याचे जीवन साधे, पण शुद्ध होते.

त्याची पत्नी मात्र या कोरड्या, काटकसरीच्या जीवनाने कंटाळली होती. गावात श्रीमंत यजमानांकडे समाराधना, ब्राह्मणभोजने होत. इतर ब्राह्मण आपल्या पत्नींसह तिथे जात, पंचपक्वान्नांचे भोजन करत, दक्षिणा घेत, आणि परत येऊन त्याचे रसभरीत वर्णन करत. "आज श्रीखंड होते, पुरणपोळी होती, साजूक तुपाची धार होती..." हे ऐकून तिच्या तोंडाला पाणी सुटे. ती पतीला म्हणाली, "सगळे जातात, मग आपणच का नाही? एकदा तरी चला." पण ब्राह्मण आपल्या नियमावर ठाम होता: "मी परान्न घेणार नाही. माधुकरीतच समाधान मान."

एकदा गावातील एका श्रीमंत यजमानाने मोठी समाराधना ठरवली आणि ब्राह्मणांना सपत्नीक आमंत्रण दिले. या ब्राह्मणालाही आमंत्रण आले, पण त्याने नेहमीप्रमाणे नकार दिला. आता पत्नीचा धीर सुटला. मनातील ही अपूर्ण इच्छा घेऊन ती श्रीगुरूंच्या दर्शनाला मठात गेली. नमस्कार करून तिने आपले गाऱ्हाणे मांडले: "स्वामी, माझे पती कोणाचे आमंत्रण स्वीकारत नाहीत. मला एकदा तरी मिष्टान्न भोजनाची इच्छा आहे. आपण त्यांना सांगा. आपले ते ऐकतील."

श्रीगुरूंनी तिचे बोलणे शांतपणे ऐकले आणि हसले. त्यांनी त्या ब्राह्मणाला बोलावून घेतले. ब्राह्मण आल्यावर श्रीगुरू म्हणाले, "तुझ्या पत्नीची इच्छा मोठी नाही. गृहस्थाश्रमात पत्नीचे मन राखणेही धर्म आहे. या वेळी तिच्याबरोबर त्या समाराधनेला जा आणि तिची इच्छा पूर्ण कर." गुरुआज्ञा म्हणून ब्राह्मणाने आपला नियम बाजूला ठेवला आणि तो पत्नीसह त्या यजमानाच्या घरी गेला.

यजमानाचे घर सजलेले होते. दारात रांगोळ्या, अंगणात मांडव, आणि पंगतीत शेकडो पाने. सगळे ब्राह्मण आपापल्या जागी बसले. पत्नी अत्यंत आनंदाने बसली. पाने वाढली गेली. आणि ती जेवायला सुरुवात करणार, इतक्यात तिने आजूबाजूला पाहिले आणि ती थिजली. तिच्या शेजारी, पंगतीतल्या पानांवर, कुत्री आणि डुकरे बसून जेवत होती! तोंडे पानात खुपसून, घाणेरडेपणाने. तिच्या अंगावर काटा आला, मळमळू लागले. एक घासही न घेता ती पानावरून उठली आणि पतीला घेऊन तडक बाहेर पडली.

परतीच्या वाटेवर दोघेही गप्प होते. ज्या भोजनासाठी ती वर्षानुवर्षे झुरली होती, ते समोर येऊनही तिला त्याचा एक घासही घ्यावासा वाटला नाही. ब्राह्मणाच्या मनातही विचार चालू होते: गुरुआज्ञेसाठी त्याने आपला नियम मोडला होता, आणि आता त्याला कळत होते की श्रीगुरूंनी त्याला तिथे का पाठवले. उपदेशाने जे शंभर वेळा सांगूनही पटले नसते, ते एका दृश्याने तिला क्षणात पटले होते.

दोघे थेट श्रीगुरूंकडे आले. ती थरथरत होती. "स्वामी, हे काय पाहिले मी? तिथे माणसे नव्हती, कुत्री-डुकरे जेवत होती. मला ते अन्न नकोसे झाले." श्रीगुरू शांतपणे हसले. "मुली, तुला जे दिसले, ते त्या अन्नाचे खरे रूप होते. जे अन्न अधर्माने कमावलेल्या धनाचे असते, जे भाव नसता केवळ दिखाव्यासाठी वाढलेले असते, ते खाणारा आपले पुण्य गमावतो. तुझा पती म्हणूनच परान्न टाळतो. आता तुझी इच्छा पूर्ण झाली ना? यापुढे पतीच्या नियमाला साथ दे." पत्नीने लाजून मान खाली घातली. "स्वामी, आता मला कधीच अशी इच्छा होणार नाही. माधुकरीची भाकरीच मला अमृत आहे."

मग श्रीगुरू ब्राह्मणाला म्हणाले, "पण परान्न सर्वथा वर्ज्य नाही. धार्मिक विधी, यज्ञ किंवा श्राद्धासाठी सदाचारी यजमानाने आदराने आमंत्रण दिले, तर जावे. मात्र जो क्रूर आहे, लोभी आहे, मद्य विकतो, अन्याय करून धन मिळवतो, अशांचे अन्न टाळावे." ब्राह्मणाने हात जोडून विचारले, "स्वामी, मी माझा आचार नीट पाळतो आहे का? ब्राह्मणाचे खरे नित्यकर्म काय, ते मला सविस्तर सांगा."

त्या प्रश्नावर श्रीगुरूंनी आचारधर्माचा उपदेश सुरू केला. ते म्हणाले, "ब्राह्मणाचा दिवस ब्राह्ममुहूर्तावर सुरू होतो. उठताच गुरू आणि ईश्वराचे स्मरण करावे. शौचविधी, दंतधावन करून नदीत किंवा शुद्ध जलात स्नान करावे. मग संध्यावंदन: आचमन, प्राणायाम, सूर्याला अर्घ्य आणि गायत्रीजप. हा ब्राह्मणत्वाचा पाया आहे. संध्या सोडणारा ब्राह्मण आपले तेज गमावतो. सूर्य उगवताना केलेली संध्या उत्तम; नदीकाठी, गोठ्यात किंवा देवालयात बसून केलेला जप अधिक फलदायी होतो, असे शास्त्र सांगते. जप करताना मन इकडे-तिकडे भटकू देऊ नये."

श्रीगुरू पुढे म्हणाले, "संध्येनंतर देवपूजा, अग्निहोत्र, वेदाध्ययन करावे. मध्यान्ही पुन्हा स्नान-संध्या करून वैश्वदेव करावा आणि दारी आलेल्या अतिथीला अन्न दिल्याशिवाय स्वतः जेवू नये. सायंकाळी पुन्हा संध्या करावी. हे आह्निक, म्हणजे रोजचे कर्म, हाच कर्मयोग. ते निष्काम भावनेने, ईश्वरार्पण बुद्धीने केले तर चित्तशुद्धी होते, आणि शुद्ध चित्तातच ज्ञान व भक्ती उगवते." ब्राह्मण मनःपूर्वक ऐकत होता. पत्नीला वैराग्याचा धडा मिळाला होता, आणि पतीला मार्गदर्शन. श्रीगुरूंचा उपदेश अजून संपला नव्हता; भोजनविधी, दान आणि गृहस्थधर्माचे पुढचे नियम ते पुढे सांगणार होते.

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

आपल्या दिनचर्येत शिस्त आणि सात्त्विकता आणू इच्छिणारे साधक अध्याय ३६–३७ एकत्र वाचतात; अनेक घरांत नित्य संध्येच्या आधी या उपदेशाचे स्मरण केले जाते.

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात (३७) श्रीगुरू याच ब्राह्मणाला भोजनविधी, दान आणि गृहस्थधर्माचे पुढील नियम सविस्तर सांगतात आणि कर्मकांड पूर्ण होते.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर