श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३७ : आचारधर्म उपदेश
कांड: कर्मकांड (समारोपाचा अध्याय) | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, भिक्षावृत्तीने राहणारा वेदनिष्ठ ब्राह्मण व त्याची पत्नी; कथनकर्ते सिद्धमुनी व श्रोते नामधारक | स्थळ: गाणगापूर
पार्श्वभूमी
मागील (३६ व्या) अध्यायात सिद्धमुनींनी नामधारकाला गाणगापुरातील एका वेदनिष्ठ, भिक्षावृत्तीने राहणाऱ्या ब्राह्मणाची कथा सांगितली. श्रीमंत यजमानाकडील भोजनासाठी त्याच्या पत्नीने आग्रह धरला होता आणि श्रीगुरूंनी तो प्रसंग शांत करून कर्ममार्गाचे महत्त्व सांगितले होते. त्यानंतर त्या ब्राह्मणाने श्रीगुरूंना विनंती केली, "स्वामी, ब्राह्मणाने दिवसभर कोणता आचार पाळावा हे मला सविस्तर सांगा." तोच उपदेश सिद्धमुनी या अध्यायात नामधारकाला ऐकवतात.
हा अध्याय कथेपेक्षा उपदेशाचा आहे. ३६ व्या अध्यायात सुरू झालेले आचारधर्माचे विवेचन इथे पूर्ण होते आणि याच अध्यायाने कर्मकांड संपते. नृसिंह सरस्वती स्वतः संन्यासी होते, तरी गृहस्थांनी आपले कर्म कसे शुद्ध ठेवावे हे त्यांनी किती बारकाईने सांगितले, हे या अध्यायातून दिसते.
सविस्तर कथा
भिक्षा मागून जगणाऱ्या एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरात लक्ष्मी कायमची कशी नांदू शकेल? धन न वाढवता घर तृप्त कसे राहू शकेल? श्रीगुरूंनी या प्रश्नाचे उत्तर एखाद्या चमत्काराने दिले नाही, तर एका संपूर्ण दिवसाच्या आचाराने दिले.
गाणगापूरच्या मठात संध्याकाळची शांत वेळ होती. संगमावरून येणारा गार वारा, मठात तेवणारे दिवे आणि श्रीगुरूंसमोर हात जोडून बसलेले ते ब्राह्मण दांपत्य. आदल्या प्रसंगाने पत्नीचे मन शांत झाले होते, पण ब्राह्मणाच्या मनात एक प्रश्न अजून होता. तो नम्रपणे म्हणाला, "स्वामी, मी वेद शिकलो, भिक्षेवर जगतो, पण माझ्या हातून कर्म नीट घडते की नाही हे मला कळत नाही. पहाटे उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत ब्राह्मणाने काय करावे, ते मला सांगा."
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, त्या ब्राह्मणाची जिज्ञासा पाहून श्रीगुरू प्रसन्न झाले. ते म्हणाले, 'आचार हाच धर्माचा पाया आहे. आचारहीन माणसाला वेदही पवित्र करत नाहीत. घराचा पाया कच्चा असेल तर वरचे मजले टिकत नाहीत. म्हणून नित्यकर्म नीट ऐक.'"
पहाट: ब्राह्ममुहूर्त, शौच आणि स्नान
श्रीगुरूंनी दिवसाची सुरुवात ब्राह्ममुहूर्तापासून सांगितली. सूर्योदयापूर्वी, अंधार असतानाच उठावे. उठताच गुरू आणि इष्टदेवतेचे स्मरण करावे. आदल्या दिवशी आपल्या हातून काय घडले याचा विचार करावा आणि आजचा दिवस धर्माने घालवण्याचा संकल्प करावा. त्यानंतर शौचविधी, आचमन आणि दंतधावन यांचे नियम त्यांनी सांगितले. कोणत्या दिशेला तोंड करून, कोणत्या वेळी कोणते कर्म करावे, किती वेळा हातपाय धुवावेत, याचेही बारकाईने विवेचन केले. श्रीगुरू म्हणाले, "देहशुद्धी झाल्याशिवाय मनाची शुद्धी टिकत नाही. जसा दिवा लावण्याआधी काच पुसावी लागते, तसे उपासनेआधी देह आणि मन स्वच्छ करावे लागते."
यानंतर स्नानाचे महत्त्व सांगितले. नदी, तीर्थ किंवा निदान स्वच्छ जलात प्रातःस्नान करावे. स्नान करताना गंगा, यमुना, गोदावरी अशा पवित्र नद्यांचे स्मरण करावे, म्हणजे साध्या पाण्यालाही तीर्थत्व येते. स्नानानंतर शुद्ध, धुतलेले वस्त्र धारण करावे आणि कपाळी भस्म किंवा आपल्या परंपरेनुसार तिलक लावावा.
सूर्योदय: संध्या आणि गायत्री
मग प्रातःसंध्या. श्रीगुरूंचा स्वर इथे गंभीर झाला. ते म्हणाले, "संध्या न करणारा ब्राह्मण सर्व कर्मांना अपात्र ठरतो. जो संध्या सोडतो, त्याने केलेले दुसरे कोणतेही कर्म फळत नाही. सूर्याला अर्घ्य देऊन गायत्रीचा जप एकाग्र मनाने करावा. गायत्री हीच वेदमाता आहे." जप करताना मन इकडेतिकडे भटकू देऊ नये, आसन स्थिर ठेवावे, असेही त्यांनी सांगितले.
दिवसाचा मध्य: पंचमहायज्ञ आणि अतिथी
संध्येनंतर ब्रह्मयज्ञ (वेदपठण), देवपूजा आणि तर्पण यांचे विधान श्रीगुरूंनी सांगितले. दिवसाच्या मधल्या भागात माध्याह्न संध्या करावी. नंतर वैश्वदेव करावा, म्हणजे शिजवलेल्या अन्नाचा अंश देवता, भूतमात्र आणि पितर यांना अर्पण करावा. शास्त्रात यालाच गृहस्थाचे पंचमहायज्ञ म्हणतात: वेदपठण हा ब्रह्मयज्ञ, देवांना आहुती हा देवयज्ञ, पितरांना तर्पण हा पितृयज्ञ, प्राणिमात्रांना अन्न हा भूतयज्ञ आणि अतिथीसत्कार हा मनुष्ययज्ञ.
ब्राह्मणाने विचारले, "स्वामी, माझ्याकडेच अन्न कमी असते. मी अतिथीला कसे जेवू घालू?" श्रीगुरू हसून म्हणाले, "दारी आलेल्या अतिथीला विन्मुख पाठवू नकोस. घासभर अन्न, घोटभर पाणी, बसायला चटई आणि गोड शब्द, एवढे तरी गरिबालाही देता येते. अतिथी हा देवस्वरूप आहे; त्याचा अपमान म्हणजे देवाचा अपमान." गायीला घास आणि पक्ष्यांना दाणे यांचेही पुण्य त्यांनी सांगितले.
भोजनविधी
त्यानंतर भोजनविधी सांगितला. हातपाय धुऊन, शुद्ध आसनावर बसून, पूर्व किंवा उत्तरेकडे मुख करून भोजन करावे. ताटाभोवती जलाचे परिषिंचन करावे, चित्राहुती ठेवाव्या आणि प्राणाहुती देऊन मगच अन्न ग्रहण करावे. भोजन मौनाने, अन्नाची निंदा न करता, परमेश्वराला अर्पण केलेला प्रसाद मानून करावे. श्रीगुरू म्हणाले, "जे अन्न आपण खातो, तसेच मन घडते. म्हणून कोणाचे अन्न घ्यावे, कोणते वर्ज्य करावे याचा विचार ठेवावा." उष्टे अन्न, अशुद्ध पात्र, अति भोजन यांबद्दलचे नियमही त्यांनी स्पष्ट केले.
हे ऐकताना पत्नीच्या मनात आदल्या प्रसंगाची आठवण जागी झाली असावी. श्रीमंताच्या पंक्तीतील पक्वान्नांपेक्षा शुद्ध भावाने शिजवलेली आणि देवाला अर्पण केलेली साधी भाकरीच खरी तृप्ती देते, हे तिला आता उमगले.
संध्याकाळ आणि रात्र
भोजनानंतर पुराण-इतिहास श्रवण किंवा सद्ग्रंथांचे वाचन करावे आणि उदरनिर्वाहाचे कर्म धर्ममार्गाने करावे. खोटे बोलून, कोणाला फसवून मिळवलेले धन घरात सुख आणत नाही, असे श्रीगुरूंनी सांगितले. संध्याकाळी सायंसंध्या आणि ज्यांना अधिकार आहे त्यांनी अग्निहोत्र करावे. रात्री मोजके भोजन करावे, देवस्मरण करावे आणि योग्य दिशेला डोके ठेवून निद्रा घ्यावी. याशिवाय दानाचे प्रकार, सत्पात्री दान, पर्वकाळी करावयाचे कर्म आणि गृहस्थाने टाळायचे दोष याचेही श्रीगुरूंनी विवेचन केले.
उपदेशाचे फळ
उपदेश संपवताना श्रीगुरू म्हणाले, "जो हा आचार श्रद्धेने पाळतो, त्याच्या घरी लक्ष्मी स्थिर राहते, त्याला कशाची कमतरता पडत नाही. भिक्षावृत्तीने राहूनही त्याचे घर तृप्त राहील."
त्या ब्राह्मणाने हा उपदेश मनापासून स्वीकारला. पत्नीचेही समाधान झाले. दोघांनी श्रीगुरूंना नमस्कार केला आणि त्या दिवसापासून आचारधर्म निष्ठेने पाळायला सुरुवात केली. पहाटे संगमावर स्नान, सूर्याला अर्घ्य, दारी आलेल्याला घास, देवाला नैवेद्य अशी त्यांच्या दिवसाची घडी बसली. श्रीगुरूंच्या कृपेने त्यांचा संसार सुखाचा झाला आणि त्यांच्या घरी कधी उणीव भासली नाही, असे सिद्धमुनी सांगतात.
शेवटी सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, श्रीगुरू स्वतः संन्यासी असूनही गृहस्थांना 'तुमचे कर्म सोडू नका, ते शुद्ध करा' असेच सांगत. कर्म शुद्ध झाले की भक्तीला भूमी तयार होते. म्हणून आता मी तुला भक्तीच्या कथा सांगतो."
रोचक तपशील
- श्रीगुरुचरित्राचे परंपरेने तीन भाग मानले जातात: ज्ञानकांड, कर्मकांड आणि भक्तिकांड. हा अध्याय कर्मकांडाचा शेवट आहे.
- या अध्यायातील दिनचर्या स्मृतिग्रंथांतील गृहस्थाच्या नित्यकर्मावर आधारित आहे.
- प्राणाहुती म्हणजे भोजनाच्या सुरुवातीला "प्राणाय स्वाहा, अपानाय स्वाहा, व्यानाय स्वाहा, उदानाय स्वाहा, समानाय स्वाहा" असे म्हणत घेतलेले पाच छोटे घास. शरीरातील पाच प्राणांना अन्न अर्पण करणे असा त्याचा अर्थ आहे.
बोध / शिकवण
- आचार हा धर्माचा पाया आहे; दैनंदिन जीवनाला शिस्त दिल्याशिवाय आध्यात्मिक प्रगती टिकत नाही.
- संध्या, जप आणि ईश्वरस्मरण हे दिवसाचे केंद्र असावे, पूरक नव्हे.
- अन्न हे परमेश्वराचा प्रसाद मानून, कृतज्ञतेने आणि संयमाने ग्रहण करावे.
- अतिथी, भूतमात्र आणि गरजूंना वाटा देणे हे गृहस्थधर्माचे अंग आहे; गरिबालाही गोड शब्द आणि घोटभर पाणी देता येते.
- धर्ममार्गाने मिळवलेले थोडे धनही घराला तृप्त ठेवते.
- संन्यासी गुरूही गृहस्थाला संसार सोडायला न सांगता तो धर्ममय करायला शिकवतात.
पारायण / श्रद्धा
घरातील दिनचर्येला शिस्त यावी आणि घरात सात्त्विकता नांदावी यासाठी काही भक्त हा अध्याय वाचतात. पारायणात ३६ व ३७ हे अध्याय एकत्र वाचल्यास आचारधर्माचा उपदेश संपूर्ण समजतो.
पुढील अध्यायाशी संबंध
कर्मकांड इथे पूर्ण होते; पुढील अध्यायापासून भक्तिकांड सुरू होते आणि भास्कर ब्राह्मणाच्या समाराधनेतून श्रीगुरूंच्या अन्नपूर्णा-कृपेचे दर्शन घडते.