श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३८ : भास्कर ब्राह्मण – अन्नपूर्णेचा चमत्कार
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, काश्यप गोत्रातील गरीब ब्राह्मण भास्कर, गाणगापूरचे भक्त व ग्रामस्थ | स्थळ: गाणगापूर (संगम व मठ)
पार्श्वभूमी
आचारधर्माचा उपदेश ऐकल्यानंतर नामधारक सिद्धमुनींना विचारतो, "श्रीगुरूंच्या कृपेने भक्तांच्या संसारात प्रत्यक्ष कोणते चमत्कार घडले ते सांगा." येथून भक्तिकांड सुरू होते.
सिद्धमुनी सांगतात की गाणगापुरात श्रीगुरूंचा महिमा वाढत होता. दूरदूरहून भक्त नवस करून येत आणि श्रीगुरूंच्या उपस्थितीत ब्राह्मणभोजन (समाराधना) घालत. श्रीगुरूंना भिक्षा देणे आणि त्यांच्या शिष्यांना व गावाला जेवू घालणे हे मोठे भाग्य मानले जाई. पण ज्याच्याकडे काहीच नाही, त्या गरिबाने काय करावे? अशाच एका गरीब भक्ताची ही कथा.
सविस्तर कथा
तीन माणसांपुरता शिधा आणि चार हजार भुकेली माणसे. गणित कोणालाही जुळणारे नव्हते. पण त्या दिवशी गाणगापूरच्या संगमावर ते गणित एका वस्त्राखाली बदलले.
काश्यप गोत्रातील भास्कर नावाचा एक गरीब पण श्रद्धाळू ब्राह्मण श्रीगुरूंच्या दर्शनासाठी गाणगापूरला आला. घरी दारिद्र्य होते. त्याची मनापासून इच्छा होती की आपणही एकदा श्रीगुरूंना भिक्षा द्यावी आणि समाराधना करावी. पण पदरी काहीच नव्हते. घराघरातून थोडे थोडे मागून त्याने कसाबसा तीन माणसांपुरता शिधा (तांदूळ, डाळ इत्यादी) जमवला, गाठोड्यात बांधला आणि तो खांद्यावर घेऊन तो गाणगापूरला आला.
शिधा पडून राहिला
गाणगापुरात तर रोज उत्सव असे. आज कोणी श्रीमंत व्यापारी समाराधना घाली, उद्या कोणी जहागीरदार. मोठ्या पंक्ती बसत, पक्वान्ने वाढली जात. भास्करालाही रोज इतरांच्या पंक्तीत जेवण मिळे. त्याचा शिधा मात्र मठाच्या एका कोपऱ्यात तसाच पडून राही. "उद्या माझी पाळी येईल" असे तो रोज मनाशी म्हणे, पण रोज कोणीतरी दुसरा मोठा यजमान पुढे येई.
असे बरेच दिवस गेले. परंपरेत सुमारे तीन महिने असे सांगितले जाते. आता गावातील लोक त्याची थट्टा करू लागले. कोणी म्हणे, "हा भास्कर तीन माणसांचा शिधा घेऊन आला आहे आणि श्रीगुरूंना व त्यांच्या शिष्यांना जेवू घालणार आहे म्हणे!" दुसरा हसे, "याचा शिधा कधी शिजणार? पुढच्या वर्षी?" भास्कर हे सगळे ऐकून मनातून खिन्न होई. रात्री संगमाच्या काठी बसून तो मनात म्हणे, "स्वामी, माझ्याकडे देण्यासारखे काहीच नाही, हे मला माहीत आहे. पण माझी भिक्षा तुम्ही कधी स्वीकाराल?" तरीही त्याने श्रद्धा सोडली नाही आणि तो गाणगापूर सोडून परतही गेला नाही.
श्रीगुरूंची आज्ञा
एके दिवशी सकाळी श्रीगुरूंनी स्वतः भास्कराला बोलावले. सगळ्यांसमोर ते म्हणाले, "भास्करा, आज तू स्वयंपाक कर. आज आमची भिक्षा तुझ्याकडे आहे."
भास्कराचा चेहरा आनंदाने उजळला, पण क्षणात त्याच्या मनात भीती दाटली. "तीन माणसांचा शिधा! श्रीगुरू आणि त्यांचे शिष्य तरी त्यात कसे जेवणार? आज माझी फजिती होणार." आजूबाजूचे लोक कुजबुजू लागले. तरीही आज्ञा मानून तो संगमावर स्नान करून आला, आणि आपला थोडा शिधा शिजवू लागला. परंपरेनुसार श्रीगुरूंनी त्याला थोडे तूप आणायलाही सांगितले, आणि त्याने ते मिळवून आणले. भात, वरण, थोडे तूप एवढाच साधा स्वयंपाक तयार झाला.
चुलीपाशी बसलेल्या भास्कराचे मन मात्र धडधडत होते. तो मनात म्हणत होता, "स्वामी, माझ्या या चार मुठी तांदळात तुमची भिक्षा तरी पूर्ण होवो. शिष्यांना कमी पडले तर मी उपाशी राहीन, पण तुमचे नाव खाली जाऊ देऊ नका." मठाच्या आवारात लोक जमू लागले होते. काही जण मुद्दाम डोकावून पाहत, "किती शिजले रे भास्करा?" असे विचारत आणि हसत पुढे जात. भास्कर मान खाली घालून नामस्मरण करत राहिला. त्याला काय होणार ते माहीत नव्हते; त्याला फक्त एवढेच माहीत होते की आज्ञा श्रीगुरूंची आहे.
वस्त्राखालचा चमत्कार
स्वयंपाक झाल्यावर श्रीगुरू तेथे आले. त्यांनी शिजलेल्या अन्नाची पात्रे पाहिली आणि त्यांच्यावर आपले वस्त्र झाकले. मग भास्कराला सांगितले, "आता गावात जा. सर्व ब्राह्मण, त्यांची कुटुंबे, स्त्रिया, मुले, जो कोणी येईल त्या सर्वांना जेवायला बोलाव. वस्त्र न उघडता त्याखालून अन्न काढून वाढत जा."
भास्कर गावात आमंत्रण द्यायला निघाला, तेव्हा लोक मनातून हसत होते, "तीन माणसांच्या शिध्यात हे सगळे कसे जेवणार? आज मजा पाहू." काही जण केवळ कुतूहलाने आले, काही थट्टा करायला आले.
पंक्ती बसल्या. आधी श्रीगुरूंना आणि त्यांच्या शिष्यांना भिक्षा वाढली गेली. मग पहिली पंक्ती. भास्कर थरथरत्या हातांनी वस्त्राखालून भात काढत होता आणि वाढत होता. पहिली पंक्ती संपली, पात्र तसेच भरलेले! दुसरी पंक्ती बसली, तिसरी, चौथी. आता हसणारे गप्प झाले होते. लोक एकमेकांकडे पाहू लागले. वस्त्राखालून अन्न काढता काढता संपेचना.
गावातील ब्राह्मण, त्यांच्या स्त्रिया, मुले, इतर वर्णांचे लोक, जो जो आला तो तो जेवला. परंपरेनुसार सुमारे चार हजार लोक त्या दिवशी पोटभर, तृप्त होऊन जेवले. तरीही पात्रांतील अन्न जसेच्या तसे होते. ज्यांनी भास्कराची थट्टा केली होती, ते लाजून श्रीगुरूंच्या आणि भास्कराच्या पाया पडले. एक वृद्ध ब्राह्मण भारावून म्हणाला, "आम्ही मोठ्या यजमानांच्या पंक्ती पाहिल्या, पण आजच्यासारखी तृप्ती कधीच अनुभवली नाही." भास्कराच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते; त्याला शब्दच सुचत नव्हते.
उरलेले अन्न
सगळे जेवल्यावर भास्कराने विचारले, "स्वामी, आता उरलेल्या अन्नाचे काय करू?" श्रीगुरूंनी सांगितले, "हे अन्न नदीत जलचरांना दे, पशुपक्ष्यांना दे. आज या गावात कोणताही जीव उपाशी राहू नये." भास्कराने तसे केले.
संध्याकाळी गाणगापुरात एकच चर्चा होती. "तीन माणसांचा शिधा आणि अख्खा गाव जेवला!" ज्या घरांत सकाळी भास्कराची थट्टा झाली होती, त्याच घरांत आता त्याच्या श्रद्धेचे कौतुक होत होते.
त्यानंतर श्रीगुरूंनी भास्कराला जवळ बोलावून आशीर्वाद दिला. त्याचे दारिद्र्य दूर झाले आणि त्याचा वंश सुखी झाला, असे सिद्धमुनी सांगतात.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, काशीत अन्नपूर्णा जशी कोणालाही उपाशी ठेवत नाही, तशीच श्रीगुरूंची कृपा आहे. भक्ताकडे किती आहे हे ते पाहत नाहीत; त्याची श्रद्धा किती आहे हे पाहतात. भास्कराने तीन महिने थट्टा सहन केली, पण श्रद्धा सोडली नाही. म्हणून त्याची उणीव श्रीगुरूंनी स्वतः भरून काढली."
नामधारक भारावून म्हणाला, "स्वामी, म्हणजे भक्ताने फक्त आपल्या कुवतीप्रमाणे प्रामाणिकपणे अर्पण करावे; बाकीची जबाबदारी गुरू घेतात." सिद्धमुनी हसून म्हणाले, "हो, हेच भास्कराच्या कथेचे सार आहे."
रोचक तपशील
- गाणगापुरात आजही भक्त श्रीगुरूंच्या नावाने माधुकरी मागतात आणि अन्नदान करतात. अन्नदानाची ही परंपरा भास्कराच्या कथेशी जोडली जाते.
- तुम्हाला माहीत आहे का? उरलेले अन्न नदीतील जलचरांना देण्याची श्रीगुरूंची आज्ञा म्हणजे पंचमहायज्ञातील "भूतयज्ञ", ज्याचा उपदेश मागील अध्यायात आला आहे.
बोध / शिकवण
- देवाला अर्पण करताना संपत्ती नव्हे, तर भाव महत्त्वाचा असतो.
- लोकांच्या थट्टेने श्रद्धा डळमळू देऊ नये; योग्य वेळ गुरू स्वतः आणतात.
- गुरूंच्या आज्ञेवर शंका न घेता कृती केली की अशक्यही शक्य होते.
- अन्नदान सर्वांसाठी असावे; उरलेले अन्नही प्राणिमात्रांपर्यंत पोहोचवावे.
पारायण / श्रद्धा
घरात अन्नधान्याची समृद्धी राहावी, अन्नदान किंवा समाराधना निर्विघ्न पार पडावी यासाठी अनेक भक्त हा अध्याय श्रद्धेने वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
अन्नाची उणीव भरून काढणारे श्रीगुरू पुढील अध्यायात साठ वर्षांच्या वांझ गंगेची संततीची उणीवही पूर्ण करतात.