श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३९ : साठ वर्षांच्या गंगेला संतती
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, सोमनाथ ब्राह्मण, त्याची पत्नी गंगा | स्थळ: गाणगापूर, भीमा-अमरजा संगम (अश्वत्थ वृक्ष)
पार्श्वभूमी
भास्कराच्या समाराधनेची कथा ऐकून नामधारक आनंदित होतो आणि सिद्धमुनींना आणखी कथा सांगण्याची विनंती करतो. सिद्धमुनी सांगतात की श्रीगुरू रोज संगमावर स्नान-अनुष्ठानासाठी जात आणि दुपारी मठात परत येत. गाणगापुरातील अनेक भक्त रोज त्यांची सेवा करत. संगमावर एक मोठा अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्ष होता; श्रीगुरू त्याच्या सावलीत अनुष्ठान करत. अशाच एका वृद्ध सेविकेची ही कथा.
सविस्तर कथा
साठ वर्षांची एक वृद्ध स्त्री. केस पांढरे झालेले, अंग थकलेले. आयुष्यभर तिने एकच दुःख मनात दडवून ठेवले होते. आणि एके दिवशी श्रीगुरू तिला म्हणाले, "याच जन्मी तुला संतती होईल." ऐकणारे हसले. पण पुढे जे घडले त्याने अख्खे गाणगापूर थक्क झाले.
गाणगापुरात सोमनाथ नावाचा एक ब्राह्मण राहत असे. त्याची पत्नी गंगा अत्यंत पतिव्रता आणि गुरुभक्त होती. तिचे वय साठ वर्षांचे झाले होते, पण तिला मूलबाळ नव्हते. शेजारच्या घरांतून मुलांचा किलबिलाट ऐकू आला की तिच्या मनात कळ उठे; सणावाराला सुवासिनी जमल्या की कोणीतरी नकळत "तुला काही नाही ना गं?" असे विचारून जाई. वांझपणाचे हे दुःख तिने कधी बोलून दाखवले नाही.
ती रोज न चुकता श्रीगुरूंच्या दर्शनाला येई. श्रीगुरू संगमावर अनुष्ठानाला बसलेले असत, तेव्हा ती दुरून नमस्कार करी. दुपारी ते मठात परतले की त्यांची आरती करी. कोणतीही मागणी न करता, निष्काम भावाने तिची ही सेवा वर्षानुवर्षे चालू होती.
श्रीगुरूंचा प्रश्न
अनेक दिवसांच्या या निष्ठेने श्रीगुरू प्रसन्न झाले. एके दिवशी आरती झाल्यावर ते तिला म्हणाले, "माते, तू रोज इतकी सेवा करतेस, पण कधीच काही मागत नाहीस. तुझ्या मनात कोणती इच्छा आहे ते सांग."
गंगेचे डोळे भरून आले. इतकी वर्षे दडवलेले दुःख एका प्रश्नाने उघडे पडले. ती म्हणाली, "स्वामी, स्त्रीजन्माचे सार्थक संततीत आहे असे म्हणतात. मी वांझ राहिले. लोक मला अशुभ मानतात. आता तर वृद्धापकाळ आला. या जन्मी काही होणे शक्य नाही. पुढच्या जन्मी तरी मला संतती लाभो, एवढाच आशीर्वाद द्या."
श्रीगुरू हसून म्हणाले, "पुढच्या जन्माची वाट कशाला? याच जन्मी तुला संतती होईल."
मठात शांतता पसरली. गंगा आणि ऐकणारे सर्व आश्चर्यचकित झाले. साठ वर्षांच्या स्त्रीला मूल होणे लोकरीतीला धरून नव्हते. काही जणांच्या ओठांवर हसू आले. पण श्रीगुरूंनी उपाय सांगितला: "संगमावर जो अश्वत्थ वृक्ष आहे, त्याची तू श्रद्धेने सेवा कर. रोज संगमात स्नान करून त्या वृक्षाची पूजा कर आणि प्रदक्षिणा घाल."
अश्वत्थ माहात्म्य
गंगेने विचारले, "स्वामी, एका झाडाची सेवा करून संतती कशी होईल? अश्वत्थाचे एवढे माहात्म्य का?"
तेव्हा श्रीगुरूंनी अश्वत्थ माहात्म्य सांगितले. ते म्हणाले, "अश्वत्थ वृक्ष हा साक्षात त्रिमूर्तीचे रूप आहे. त्याच्या मुळाशी ब्रह्मदेव, मध्यभागी विष्णू आणि अग्रभागी शिव वास करतात. श्रीकृष्णानेही गीतेत 'अश्वत्थः सर्ववृक्षाणाम्', म्हणजे वृक्षांमध्ये मी अश्वत्थ आहे, असे सांगितले आहे. अश्वत्थाची सेवा केल्याने ग्रहपीडा दूर होते, पापक्षय होतो आणि मनोकामना पूर्ण होतात."
सेवेचे नियमही त्यांनी सांगितले: पहाटे स्नान करून शुद्ध मनाने वृक्षाची पूजा करावी, प्रदक्षिणा घालताना नामस्मरण करावे, मौन व संयम पाळावा, आणि वृक्षाला स्पर्श करण्यासाठी शास्त्रात सांगितलेले नियम पाळावेत (परंपरेनुसार अश्वत्थाला स्पर्श शनिवारी करावा असे मानले जाते). मनोभावे संकल्प करून ठरावीक काळ ही सेवा अखंड करावी, असेही त्यांनी सांगितले.
घरी आल्यावर गंगेने सोमनाथाला सगळे सांगितले. वृद्ध सोमनाथ क्षणभर गप्प झाला. मग म्हणाला, "आपल्या वयात हे घडेल असे माणसाच्या बुद्धीला वाटत नाही. पण श्रीगुरूंच्या शब्दाला कधी खोटे ठरलेले मी पाहिले नाही. तू सेवा कर, मी तुला साथ देतो." त्या रात्री अनेक वर्षांनी त्या घरात आशेचा दिवा लागला.
लोकांचे हसणे आणि गंगेची चिकाटी
गंगेने गुरुवचनावर पूर्ण विश्वास ठेवला. दुसऱ्या दिवशी पहाटे, अंधार असतानाच ती संगमावर पोहोचली. थंड पाण्यात स्नान केले, ओल्या वस्त्रानिशी पिंपळाची पूजा केली आणि हळूहळू प्रदक्षिणा घालू लागली. थकलेले पाय, वाकलेली कंबर, तरीही तिने एकही दिवस खंड पडू दिला नाही.
गावात चर्चा सुरू झाली. "म्हातारपणी हिला पोराचे वेड लागले!" असे कोणी म्हणे. पण गंगेने लक्ष दिले नाही. तिच्या मनात एकच वाक्य होते: "याच जन्मी तुला संतती होईल." पावसाळ्यात संगमाचे पाणी वाढले, तरी ती काठावर स्नान करून येई; हिवाळ्यात पहाटेची थंडी अंगात शिरली, तरी प्रदक्षिणा चुकत नसे. प्रत्येक प्रदक्षिणेबरोबर ती पिंपळाच्या पानांच्या सळसळीत जणू श्रीगुरूंचा आशीर्वाद ऐकत असे.
श्रद्धेचे फळ
काही काळाने तिला स्वप्नात दृष्टांत झाला आणि श्रीगुरूंच्या आशीर्वादाचा प्रत्यय येऊ लागला, असे सिद्धमुनी सांगतात. वयाच्या साठीतही ती गर्भवती झाली. गावात ही वार्ता पसरताच सगळे थक्क झाले. ज्या स्त्रिया तिला हसत होत्या, त्याच आता तिची ओटी भरायला आल्या. कोणी म्हणे, "हा पिंपळाचा प्रताप," कोणी म्हणे, "ही श्रीगुरूंची वाणी." गंगा मात्र एवढेच म्हणे, "मी काहीच केले नाही; जे सांगितले ते केले." सोमनाथ रोज संगमावर जाऊन श्रीगुरूंना नमस्कार करून येई.
योग्य काळ पूर्ण होताच गंगेला एक कन्या झाली आणि त्यानंतर एक पुत्र झाला. सोमनाथ आणि गंगा मुलांना घेऊन श्रीगुरूंच्या चरणी आले. गंगेने बाळाला श्रीगुरूंच्या पायावर ठेवले आणि तिच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. ती म्हणाली, "स्वामी, मी पुढच्या जन्माची वाट पाहत होते; तुम्ही हा जन्मच सार्थक केलात." श्रीगुरूंनी मुलांना आशीर्वाद दिला. पुढे ती मुले विद्वान आणि सुखी झाली.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, लोकांना जे अशक्य वाटते ते श्रीगुरूंच्या शब्दाने शक्य होते. गंगेने स्वतःसाठी याच जन्मी काहीच मागितले नव्हते; तिची निष्काम सेवाच तिचे भाग्य घडवून गेली. जी स्त्री पुढच्या जन्मासाठी आशीर्वाद मागत होती, तिला श्रीगुरूंनी याच जन्मी मातृत्वाचे सुख दिले. यालाच गुरुकृपा म्हणतात."
रोचक तपशील
- तुम्हाला माहीत आहे का? "मूलतो ब्रह्मरूपाय मध्यतो विष्णुरूपिणे। अग्रतः शिवरूपाय वृक्षराजाय ते नमः॥" हा अश्वत्थ वंदनाचा प्रसिद्ध श्लोक याच त्रिमूर्ती-कल्पनेवर आधारित आहे.
- भगवद्गीतेच्या १० व्या अध्यायात श्रीकृष्ण "अश्वत्थः सर्ववृक्षाणाम्" असे म्हणतात.
बोध / शिकवण
- निष्काम सेवेचे फळ गुरू न मागताही देतात.
- गुरुवचनावर लोकरीती आणि वयाचे बंधन लादू नये; श्रद्धेपुढे निसर्गही नमतो, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
- अश्वत्थ वृक्ष त्रिमूर्तीचे स्थान मानला जातो; त्याची सेवा पवित्र आहे.
- लोकांच्या हसण्याकडे लक्ष न देता नियम चिकाटीने पाळणे हीच साधना.
पारायण / श्रद्धा
संततीप्राप्तीची इच्छा असणारे भक्त हा अध्याय श्रद्धेने वाचतात आणि त्यासोबत अश्वत्थ (पिंपळ) प्रदक्षिणा करतात, अशी प्रचलित परंपरा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरू एका कुष्ठरोगी ब्राह्मणाची निष्ठा सुकलेल्या औदुंबर काष्ठाच्या सेवेतून तपासतात.