श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४० : कुष्ठरोगी नरहरी – सुकलेल्या काष्ठाला पालवी
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, कुष्ठरोगी ब्राह्मण नरहरी, शिष्य व ग्रामस्थ; दृष्टांतकथेत शिवभक्त शबर (भिल्ल) व त्याची पत्नी | स्थळ: गाणगापूर, संगम
पार्श्वभूमी
गंगेला संतती लाभल्याची कथा संपल्यावर नामधारक विचारतो, "श्रीगुरूंनी असाध्य रोगही बरे केले असे ऐकतो, त्याची कथा सांगा." सिद्धमुनी सांगतात की श्रीगुरू रोगमुक्ती देताना केवळ औषध देत नसत; ते भक्ताच्या श्रद्धेची परीक्षा घेऊन त्याचे अंतःकरण शुद्ध करत. त्याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे नरहरी ब्राह्मण. (हा नरहरी अध्याय ४५ मधील कल्लेश्वरभक्त कवीपेक्षा वेगळा आहे.)
सविस्तर कथा
वर्षानुवर्षे उन्हात पडून कोरडे ठणठणीत झालेले एक लाकूड. ना मुळे, ना ओलावा, ना जीव. आणि श्रीगुरू एका रोगी माणसाला म्हणतात, "याला पालवी फुटेल त्या दिवशी तुझा रोग जाईल." हे वचन होते की परीक्षा?
नरहरी नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण कुष्ठरोगाने ग्रस्त होता. विद्या होती, वेद मुखोद्गत होते, पण अंगावरील डागांमुळे लोक त्याच्यापासून दूर पळत. नातेवाईकांनी पाठ फिरवली, पंक्तीत कोणी बसू देईना. त्याने अनेक उपाय केले, व्रते केली, तीर्थयात्रा केल्या, पण रोग हटला नाही.
निराश होऊन तो गाणगापूरला आला. श्रीगुरूंच्या चरणांवर डोके ठेवून तो रडू लागला, "स्वामी, या रोगी देहाने जगण्यापेक्षा मरण बरे. विद्या असूनही मी कोणाच्या उपयोगाचा नाही. एकतर मला रोगमुक्त करा, नाहीतर इथेच, तुमच्या चरणांपाशी प्राण सोडतो."
सुकलेले औदुंबर काष्ठ
श्रीगुरूंनी त्याच्याकडे करुणेने पाहिले. मठाजवळ एक सुकलेले औदुंबराचे लाकूड पडलेले होते. कितीतरी वर्षे ते तसेच पडून कोरडे झाले होते. श्रीगुरू म्हणाले, "हे काष्ठ घे. संगमावर जाऊन ते जमिनीत रोव आणि रोज त्याला श्रद्धेने पाणी घाल. ज्या दिवशी या काष्ठाला पालवी फुटेल, त्या दिवशी तुझा रोग नाहीसा होईल."
ऐकणाऱ्या शिष्यांनी एकमेकांकडे पाहिले. वाळलेल्या लाकडाला पालवी? पण नरहरीने एकही प्रश्न विचारला नाही. "गुरुवचन हेच औषध" असे म्हणून त्याने ते जड लाकूड खांद्यावर घेतले आणि संगमाकडे निघाला.
संगमाच्या काठी त्याने खड्डा खणला, लाकूड रोवले. मग संगमात स्नान करून घागरीने पाणी आणले आणि त्या काष्ठाच्या मुळाशी ओतले. प्रदक्षिणा घातली, गुरुस्मरण केले. दुसऱ्या दिवशी पुन्हा तेच. तिसऱ्या दिवशीही तेच. सिद्धमुनी सांगतात की तो अन्नपाण्याचीही पर्वा न करता त्या काष्ठाच्या सेवेत रमला होता.
थट्टा आणि प्रश्न
येणारे-जाणारे लोक त्याची थट्टा करत, "वाळलेल्या लाकडाला कधी पालवी फुटते का? हा वेडा झाला आहे." कोणी म्हणे, "रोगाने याची बुद्धीही गेली." काही जणांनी श्रीगुरूंकडे जाऊन विचारले, "स्वामी, या बिचाऱ्याला असे अशक्य काम का दिले? तो उपाशीपोटी त्या लाकडापाशी बसून असतो."
तेव्हा श्रीगुरू म्हणाले, "फळ हे गुरुवचनावरील श्रद्धेप्रमाणे मिळते. ज्याची जशी भावना, तसे फळ. श्रद्धेची शक्ती तुम्हाला एका कथेतून सांगतो."
उपकथा: शिवभक्त शबर आणि चिताभस्म
श्रीगुरूंनी एका शिवभक्त शबराची (भिल्लाची) कथा सांगितली. परंपरेनुसार ही कथा अशी आहे:
रानात राहणाऱ्या एका शबराला एके दिवशी वनात एक शिवलिंग सापडले. वेदमंत्र त्याला येत नव्हते, विधी माहीत नव्हते, पण भाव अपार होता. तो रोज त्या लिंगाची पूजा चिताभस्माने करू लागला. रोज स्मशानात जाऊन ताजे भस्म आणावे, ते लिंगावर अर्पण करावे, मग पूजेचा नैवेद्य पत्नीसह प्रसाद म्हणून ग्रहण करावा, असा त्याचा नियम होता.
एके दिवशी कितीही शोधले तरी त्याला कुठेच चिताभस्म मिळाले नाही. पूजा खंडित होणार, या विचाराने तो व्याकूळ झाला. तो पत्नीला म्हणाला, "आज पूजा झाली नाही तर मी प्राण देईन." तेव्हा त्याच्या पत्नीने शांतपणे सांगितले, "तुमची पूजा खंडित होऊ देणार नाही. मी स्वतःचा देह अग्नीला अर्पण करते. माझ्या देहाचे भस्म शिवाला वाहा." पतीने तिला परोपरीने समजावले, पण ती ठाम राहिली. तिने स्नान केले, शिवाचे स्मरण केले आणि स्वतःला अग्नीत अर्पण केले.
जड अंतःकरणाने शबराने ते भस्म लिंगावर वाहिले आणि नेहमीप्रमाणे पूजा पूर्ण केली. पूजा संपल्यावर रोजच्या सवयीने त्याने प्रसादासाठी पत्नीला हाक मारली, आणि काय आश्चर्य! ती हसत हसत समोर येऊन उभी राहिली. शिव त्यांच्या अनन्य भक्तीवर प्रसन्न झाले होते. त्यांनी तिला पुन्हा जिवंत केले आणि दोघांचा उद्धार केला.
कथा संपवून श्रीगुरू म्हणाले, "भावाला देव बांधला जातो. विधी कमी पडला तरी चालेल, भाव कमी पडू नये. नरहरीची निष्ठाही अशीच फळेल."
पालवी फुटली
इकडे नरहरी संगमावर अखंड सेवा करत राहिला. ऊन, वारा, लोकांची टोचणी, काहीच त्याला हलवू शकले नाही. रात्री तो त्या काष्ठापाशीच बसून राही. मनात कधी शंका डोकावली, "खरेच याला पालवी फुटेल का?", तर तो लगेच स्वतःला सावरे, "श्रीगुरूंनी सांगितले आहे; मग प्रश्नच कुठे उरतो?" घागर उचलताना हात थरथरत, पाय थकत, पण गुरुनामाचा जप थांबत नसे. एके दिवशी श्रीगुरू स्वतः शिष्यांसह संगमावर आले. त्यांनी नरहरीची क्षीण पण तेजस्वी झालेली नजर पाहिली, त्याची अढळ निष्ठा पाहिली आणि आपल्या कमंडलूतील जल त्या काष्ठावर शिंपडले.
पाहता पाहता त्या कोरड्या लाकडावर हिरवे ठिपके उमटले. कोवळी, लालसर-हिरवी पालवी फुटली. जमलेले लोक स्तब्ध झाले. आणि त्याच क्षणी नरहरीच्या अंगावरील कुष्ठाचे डाग नाहीसे झाले. त्याचा देह निरोगी, तेजस्वी झाला.
आनंदाने भारावलेल्या नरहरीने श्रीगुरूंच्या चरणी लोटांगण घातले. त्याच्या मुखातून स्फूर्तीने श्रीगुरूंची स्तुती बाहेर पडली. जे लोक त्याची थट्टा करत होते, ते आता श्रीगुरूंचा जयजयकार करू लागले. ज्या शिष्यांनी "अशक्य काम का दिले?" असा प्रश्न विचारला होता, त्यांना आता उत्तर मिळाले होते: अशक्य काम दिले होते ते लाकडाला नव्हे, तर नरहरीच्या श्रद्धेला; आणि ती श्रद्धा परीक्षेत उतरली होती. नरहरी पुढे श्रीगुरूंचा एकनिष्ठ शिष्य होऊन त्यांच्या सेवेत राहिला.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, सुकलेले काष्ठ म्हणजे रोगी, निराश देहच होता. गुरुवचनाच्या जलाने ते पुन्हा हिरवे झाले. ज्याच्या मनात गुरुवचनाबद्दल शंका नाही, त्याच्या आयुष्यातील कितीही वाळलेली फांदी पुन्हा फुलू शकते, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे."
रोचक तपशील
- तुम्हाला माहीत आहे का? दत्तभक्तांमध्ये प्रसिद्ध असलेले "इंदुकोटितेज करुणसिंधु भक्तवत्सलं" हे श्रीगुरूंचे अष्टक परंपरेनुसार याच प्रसंगी नरहरीने रचले, असे मानले जाते.
- औदुंबर (उंबर) हा दत्तात्रेयांचा प्रिय वृक्ष मानला जातो; दत्तक्षेत्रांत औदुंबराखाली पादुका आणि पारायण ही परंपरा आहे.
- शबराची कथा स्कंदपुराणातील शिवभक्तीच्या कथेशी जुळणारी आहे.
बोध / शिकवण
- गुरूंनी दिलेली साधना कितीही विचित्र वाटली तरी ती निष्ठेने पूर्ण करावी.
- फळ श्रद्धेच्या प्रमाणात मिळते; शंका ही साधनेतील सर्वात मोठी बाधा आहे.
- लोकांची थट्टा क्षणिक असते, गुरुकृपेचे फळ चिरंतन असते.
- अनन्य भक्ती देवालाही बांधून ठेवते, हे शबराच्या कथेतून दिसते.
पारायण / श्रद्धा
त्वचारोग किंवा दीर्घ आजारातून मुक्तीसाठी अनेक भक्त हा अध्याय श्रद्धेने वाचतात. औदुंबर सेवेचे महत्त्वही याच कथेशी जोडले जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरूंचा जुना भक्त सायंदेव वृद्धपणी पुन्हा दर्शनाला येतो आणि श्रीगुरू त्याला गुरुसेवा व काशीयात्रेचे माहात्म्य सांगतात.