श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय ४१

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४१ : सायंदेवाची सेवा व काशीयात्रा वर्णन

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, वृद्ध भक्त सायंदेव; दृष्टांतकथेत त्वष्टा ब्रह्मदेवाचा पुत्र व त्याचे गुरुकुल | स्थळ: गाणगापूर, संगम; कथेत काशी

पार्श्वभूमी

अध्याय १३–१४ मध्ये आलेला सायंदेव हा श्रीगुरूंचा जुना भक्त. उत्तर कांची (कडगंची) येथील हा ब्राह्मण क्रूर यवन राजाच्या संकटातून श्रीगुरूंच्या कृपेने वाचला होता. त्या वेळी श्रीगुरूंनी त्याला "पुढे गाणगापुरात पुन्हा भेट होईल" असे सांगितले होते. आता अनेक वर्षांनंतर, वृद्धावस्थेत तो पुन्हा गाणगापूरला येतो.

सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की श्रीगुरुचरित्राचे कर्ते सरस्वती गंगाधर हे याच सायंदेवाच्या वंशातील आहेत. म्हणून नामधारक हा अध्याय विशेष उत्सुकतेने ऐकतो: ग्रंथकर्त्याच्या पूर्वजांनी श्रीगुरूंची सेवा कशी केली, त्याची ही कथा आहे.

सविस्तर कथा

अंधारी रात्र, विजांचा कडकडाट, संगमावर घोंघावणारा वारा. आणि एक वृद्ध शिष्य, ज्याला गुरूंनी त्या रात्री एका कठीण कामावर पाठवले होते. ती आज्ञा होती की परीक्षा? हे सायंदेवाला परत आल्यावरच कळले.

जुन्या वचनाची पूर्ती

श्रीगुरू गाणगापुरात प्रकट झाले आहेत ही वार्ता उत्तर कांचीपर्यंत पोहोचली. सायंदेवाला अनेक वर्षांपूर्वीचा तो दिवस आठवला, जेव्हा यवन राजाच्या दरबारात मृत्यू समोर उभा होता आणि श्रीगुरूंच्या कृपेने तो सुखरूप परत आला होता. वृद्ध झालेला सायंदेव लगेच गाणगापूरकडे निघाला.

श्रीगुरूंना पाहताच त्याने साष्टांग नमस्कार घातला. डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते, ओठांतून स्तुती. श्रीगुरू हसून म्हणाले, "सायंदेवा, तुला दिलेले वचन आठवते का? आज आपली पुन्हा भेट झाली." सायंदेवाने श्रीगुरूंना भिक्षेचे आमंत्रण दिले आणि मोठ्या भक्तीने समाराधना केली.

संगमावरची रात्र

त्यानंतर सायंदेव गुरुसेवेसाठी गाणगापुरात राहिला. श्रीगुरू संगमावर जात तेव्हा तो त्यांच्या मागोमाग जाई, त्यांची पाऊले जिथे पडत तिथली धूळ मस्तकी लावी.

एके दिवशी श्रीगुरूंनी त्याच्या निष्ठेची परीक्षा घेतली. परंपरेत वर्णन असे आहे: संध्याकाळ झाली, आकाश काळ्या ढगांनी भरले, मुसळधार पाऊस आणि वादळ सुरू झाले. अशा अंधाऱ्या रात्री श्रीगुरू संगमावर बसले आणि सायंदेवाला काही कामासाठी (काही वर्णनांनुसार मठातून अग्नी आणण्यासाठी) एकट्याला पाठवले. वाट निसरडी, चहूकडे काळोख, विजांच्या प्रकाशात दिसणारी भयाण झाडी. वृद्ध सायंदेवाचे अंग थरथरत होते, पण ओठांवर गुरुनाम होते. भयाने किंवा थकव्याने त्याने आज्ञा अर्धवट सोडली नाही.

परत आल्यावर त्याने पाहिले की श्रीगुरू संगमावर स्वस्थ बसले आहेत आणि त्यांच्या भोवती अद्भुत दृश्य आहे. काही वर्णनांनुसार श्रीगुरूंभोवती मोठे सर्प वेढा घालून बसलेले त्याला दिसले. सायंदेव भयचकित झाला, पण तो पळाला नाही; गुरुस्मरण करत तिथेच उभा राहिला. त्याची ही अढळ निष्ठा पाहून श्रीगुरू प्रसन्न झाले.

श्रीगुरूंनी त्याला जवळ बसवले आणि म्हणाले, "सायंदेवा, भीती वाटली ना?" सायंदेव हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, भीती वाटली, पण तुमच्यापासून दूर जाण्याची भीती त्याहून मोठी होती. तुम्ही जिथे आहात तिथे मला काय होणार?" हे उत्तर ऐकून श्रीगुरूंचे डोळे करुणेने भरून आले. पहाट होताच वादळ शमले. संगमाचे पाणी पुन्हा शांत झाले, जणू रात्री काही घडलेच नव्हते. पण सायंदेवाच्या मनात ती रात्र कायमची कोरली गेली.

उपकथा: त्वष्टा पुत्राची गुरुदक्षिणा

त्या रात्रीनंतर सायंदेवाने नम्रपणे विचारले, "स्वामी, शिष्याने गुरूची सेवा कशी करावी? गुरुसेवेचे फळ काय?" तेव्हा श्रीगुरूंनी एक प्राचीन कथा सांगितली.

त्वष्टा ब्रह्मदेवाचा पुत्र गुरुगृही विद्या शिकत होता. वर्षानुवर्षे त्याने गुरूंची सेवा केली. विद्या पूर्ण झाल्यावर त्याने हात जोडून विचारले, "गुरुदेव, मी कोणती गुरुदक्षिणा देऊ?" गुरूंनी आणि गुरुकुलातील प्रत्येकाने त्याच्याकडे अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी मागितल्या. परंपरेत सांगितल्याप्रमाणे, कधीही जीर्ण न होणारे घर मागितले गेले, गुरुपत्नीने अलौकिक वस्त्र मागितले, गुरुपुत्राने पाण्यावरूनही चालता येतील अशा पादुका मागितल्या, आणि गुरुकन्येनेही अशाच दुर्लभ वस्तू मागितल्या. एखाद्या साध्या शिष्याला यातील एकही गोष्ट देणे अशक्य होते.

त्या रात्री तो शिष्य एकटाच बसून विचार करत राहिला. "माझ्याकडे ना धन आहे, ना असे कौशल्य. पण गुरुदक्षिणा न देता गेलो तर माझी विद्या फळणार नाही. ज्या गुरूंनी मला घडवले, त्यांना मी रिकाम्या हाताने कसे सोडू?" अशा विचारांनी त्याला झोप लागली नाही. पहाटे त्याने निश्चय केला: जो सर्व विद्यांचा मूळ आहे, त्या शिवाला शरण जायचे.

शिष्य गोंधळला. पण "गुरूंना नाही म्हणणार नाही" असा निश्चय करून तो निघाला. तो काशीला गेला. गंगेत स्नान करून त्याने विश्वेश्वराची कठोर उपासना सुरू केली. दिवस गेले, महिने गेले. त्याची गुरुनिष्ठा पाहून प्रत्यक्ष शिव प्रसन्न झाले. त्यांनी त्याला सर्व विद्या आणि सर्व शिल्पकौशल्य प्रदान केले.

त्या बळावर तो गुरुकुलात परतला आणि प्रत्येकाची इच्छा पूर्ण केली. गुरूंनी त्याला मनापासून आशीर्वाद दिला आणि तो पुढे सर्व कलांचा अधिपती झाला. कथा संपवून श्रीगुरू म्हणाले, "गुरूसाठी केलेले कष्ट कधीच वाया जात नाहीत; त्यातून देव स्वतः प्रसन्न होतो."

काशीयात्रेचे माहात्म्य

या कथेत काशीचे नाव येताच सायंदेवाने विचारले, "स्वामी, काशीयात्रा कशी करावी?" तेव्हा श्रीगुरूंनी काशीयात्रेचे सविस्तर माहात्म्य आणि विधी सांगितला. ते म्हणाले, "काशी हे शिवाचे अविमुक्त क्षेत्र आहे; प्रलयातही शिव ते सोडत नाहीत. तेथे मरण आले तरी मुक्ती मिळते, अशी श्रद्धा आहे."

यात्रेकरूने मणिकर्णिका घाटावर स्नान करावे; विश्वेश्वर, अन्नपूर्णा, काशीचे कोतवाल कालभैरव आणि ढुंढिराज गणेश यांचे दर्शन घ्यावे; पंचक्रोशी प्रदक्षिणा करावी; गंगेच्या विविध घाटांवर व तीर्थांवर स्नान-दान करावे. श्रीगुरूंनी अनेक तीर्थे आणि लिंगे क्रमाने सांगितली. यात्रा करताना संयम, सत्य आणि भक्ती पाळावी, परनिंदा करू नये, असेही त्यांनी सांगितले.

हे सगळे सांगून श्रीगुरू हसले आणि म्हणाले, "परंतु जो गुरुचरणी अनन्य आहे, त्याला सर्व तीर्थे इथेच आहेत."

वंशाला वर

शेवटी श्रीगुरूंनी सायंदेवाला वर दिला, "तुझ्या वंशात माझी भक्ती अखंड राहील. तुझे वंशज माझे भक्त होतील." सायंदेव कृतार्थ झाला. हा वर पुढे खरा ठरला; याच वंशात जन्मलेल्या सरस्वती गंगाधरांनी गुरुचरित्र रचले.

सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, एका वादळी रात्री सायंदेवाने दाखवलेली निष्ठा पुढे पिढ्यान्पिढ्या फळली. आज तू जे गुरुचरित्र ऐकतो आहेस, ते त्याच निष्ठेचे फळ आहे."

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

गुरुसेवेत येणारे अडथळे दूर व्हावेत आणि कुळात भक्ती टिकावी या भावनेने काही भक्त हा अध्याय विशेष श्रद्धेने वाचतात.

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात श्रीगुरू सायंदेवाला अनंत चतुर्दशी व्रताचे माहात्म्य सांगून ते व्रत करवून घेतात.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर