श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४२ : अनंत व्रत कथा
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, सायंदेव; व्रतकथेत सुमंतु ब्राह्मण, त्याची कन्या सुशीला, कौंडिण्य ऋषी, वृद्ध ब्राह्मण रूपातील अनंत (विष्णू) | स्थळ: गाणगापूर; व्रतकथेत नदीतीर व वन
पार्श्वभूमी
काशीयात्रेचे माहात्म्य ऐकल्यानंतर सायंदेव गाणगापुरातच सेवेत राहिला. त्या काळात भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशी म्हणजे अनंत चतुर्दशी जवळ आली. सायंदेवाने विचारले, "स्वामी, मला असे एखादे व्रत सांगा, ज्याने संसारातील दुःख नाहीसे होईल आणि सर्व मनोरथ पूर्ण होतील." तेव्हा श्रीगुरूंनी अनंत व्रत सांगितले. ही कथा मूळची श्रीकृष्णांनी वनवासात असलेल्या युधिष्ठिराला सांगितलेली आहे, असे श्रीगुरू सांगतात. राज्य गमावून वनात दुःख भोगणाऱ्या पांडवांना पुन्हा वैभव मिळावे म्हणून श्रीकृष्णांनी हेच व्रत सुचवले होते.
सविस्तर कथा
हातातील एक लाल दोरा. चौदा गाठी. एका स्त्रीच्या श्रद्धेने तो घरात वैभव घेऊन आला, आणि एका ऋषीच्या गर्वाने तो दोरा अग्नीत पडला त्या दिवशी सगळे वैभव राख झाले. मग तो ऋषी वनावनात "अनंताला पाहिले का?" असे विचारत का भटकला?
सुशीला आणि सावत्र आई
पूर्वी सुमंतु नावाचा एक वेदनिष्ठ ब्राह्मण होता. त्याला सुशीला नावाची सद्गुणी कन्या होती. सुशीलेची आई लहानपणीच वारली आणि सुमंतूने दुसरे लग्न केले. परंपरेनुसार सावत्र आईचे नाव कर्कशा होते, आणि नावाप्रमाणेच तिचा स्वभाव कठोर होता. तरीही सुशीला सहनशीलतेने घरकाम करत, देवपूजा करत वाढली. ती भिंतींवर, दारांत सुंदर रांगोळ्या काढे आणि घर प्रसन्न ठेवी.
वयात आल्यावर तिचा विवाह कौंडिण्य ऋषींशी झाला. पाठवणीच्या वेळी सावत्र आईने फारसे काही दिले नाही; सुमंतूने वाटेत खाण्यासाठी थोडी शिदोरी दिली. एवढ्यावरच नवदांपत्य सासरी निघाले.
नदीतीरी अनंताची पूजा
सासरी जाताना वाटेत एका नदीतीरी कौंडिण्य स्नान-संध्येसाठी थांबले. तो दिवस होता भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीचा. नदीकाठी काही स्त्रिया तांबडी वस्त्रे नेसून कोणत्यातरी देवतेची पूजा करत होत्या. सुशीलेने कुतूहलाने जवळ जाऊन विचारले, "ही कोणती पूजा?"
त्या म्हणाल्या, "हे अनंताचे व्रत आहे. भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला अनंत (विष्णू) यांची पूजा करून चौदा गाठींचा दोरा हातात बांधतात. याने दारिद्र्य जाते आणि सर्व सुख मिळते." सुशीलेने आपल्या शिदोरीतील पदार्थ नैवेद्य म्हणून ठेवले, त्यांच्याबरोबर पूजा केली आणि तो अनंताचा दोरा आपल्या हातात बांधला.
वैभव आणि गर्व
त्या व्रताच्या प्रभावाने कौंडिण्यांच्या घरी लवकरच संपत्ती, धान्य, गोधन यांची भरभराट झाली. आश्रमात अतिथींची वर्दळ वाढली, कोठारे भरली.
एके दिवशी कौंडिण्यांचे लक्ष सुशीलेच्या हातातील दोऱ्याकडे गेले. त्यांनी विचारले, "हा दोरा कसला?" सुशीलेने आनंदाने सांगितले, "हा अनंताचा दोरा आहे. याच्या कृपेनेच आपल्याला हे वैभव मिळाले."
पण संपत्तीने कौंडिण्यांच्या मनात गर्व शिरला होता. ते संतापून म्हणाले, "हे वैभव माझ्या तपाने मिळाले आहे, कोणा दोऱ्याने नव्हे! तू मला वश करण्यासाठी हा दोरा बांधला आहेस." असे म्हणून त्यांनी तो दोरा ओढून तोडला आणि जळत्या अग्नीत फेकला. सुशीला घाबरली. तिने धावत जाऊन तो जळता दोरा बाहेर काढला आणि दुधात ठेवला.
सगळे गेले
अनंताच्या या अपमानानंतर कौंडिण्यांचे वैभव झपाट्याने ओसरले. गोधन नाहीसे झाले, धान्य संपले, घरात दारिद्र्य आले. जे लोक रोज भेटायला येत, ते आता तोंड फिरवू लागले. सगळीकडून अपमान होऊ लागला. ज्या कौंडिण्यांच्या आश्रमात रोज अतिथी जेवत, त्यांच्याच घरात आता चूल पेटायची मारामार होती. शेजारी त्यांच्याशी बोलणे टाळू लागले, शिष्य निघून गेले.
तेव्हा कौंडिण्यांना आपली चूक कळली. सुशीलेने सांगितलेले शब्द आठवले. पश्चात्तापाने ते म्हणाले, "अनंताचे दर्शन घेतल्याशिवाय मी परत येणार नाही." असा निश्चय करून ते वनात निघाले.
वनातील विचित्र दृश्ये
वनात फिरताना त्यांना एकामागून एक विचित्र दृश्ये दिसली. फळांनी लगडलेला आंब्याचा वृक्ष, पण त्याचे फळ कोणताही पक्षी खात नव्हता. वासरासह उभी गाय, पण ती गवत खात नव्हती. हिरव्या गवतात उभा बैल, पण तो चरत नव्हता. एकमेकांत पाणी मिसळणारी दोन सरोवरे. पुढे एक गाढव आणि एक हत्ती.
प्रत्येकाला कौंडिण्यांनी आर्त स्वरात विचारले, "अनंताला पाहिले का?" पण सर्वांनी "नाही" असेच उत्तर दिले. भूक, तहान, थकवा आणि निराशा यांनी ते खचले. "अनंत भेटणार नसेल तर हा देह कशाला?" असे म्हणत ते जमिनीवर कोसळले आणि मूर्च्छित पडले.
इकडे घरी सुशीला एकटी होती. पती वनात गेले, परत कधी येतील हे ठाऊक नव्हते. पण तिने निराशा मनाला शिवू दिली नाही. दुधात जपून ठेवलेल्या त्या अर्धवट जळलेल्या दोऱ्याला ती रोज नमस्कार करी आणि मनात म्हणे, "हे अनंता, त्यांचा गर्व गेला आहे; आता त्यांना तुझे दर्शन घडू दे."
अनंताचे दर्शन
तेव्हा अनंत एका वृद्ध ब्राह्मणाच्या रूपात आले. त्यांनी कौंडिण्यांना हात देऊन उठवले आणि आपल्या स्थानी नेले. तिथे त्यांनी आपले दिव्य, चतुर्भुज रूप दाखवले. कौंडिण्यांनी लोटांगण घातले.
मग अनंतांनी वाटेतील दृश्यांचा अर्थ सांगितला: "आंब्याचा तो वृक्ष म्हणजे आपली विद्या कोणालाही न शिकवणारा ब्राह्मण. गाय म्हणजे पेरलेले बीज गिळणारी पृथ्वी. बैल म्हणजे धर्म. दोन सरोवरे म्हणजे फक्त एकमेकींनाच दान देणाऱ्या दोन बहिणी. गाढव म्हणजे क्रोध आणि हत्ती म्हणजे मद (गर्व)." (कथेच्या वेगवेगळ्या प्रतींमध्ये या अर्थांत थोडा फरक आढळतो.)
कौंडिण्यांनी हात जोडून क्षमा मागितली. अनंतांनी त्यांना चौदा वर्षे हे व्रत करण्याची आज्ञा दिली आणि सुख, धर्मबुद्धी व अंती मोक्ष असे वर दिले. कौंडिण्य घरी परतले. सुशीलेने दुधात जपून ठेवलेला तो दोरा पाहून त्यांचे डोळे पाणावले. दोघांनी मिळून श्रद्धेने व्रत केले आणि त्यांचे वैभव परत आले.
गाणगापुरातील व्रत
कथा सांगून झाल्यावर श्रीगुरूंनी सायंदेवाकडून विधिपूर्वक अनंत व्रत करवून घेतले. श्रीगुरू म्हणाले, "जो हे व्रत श्रद्धेने करतो, त्याच्या घरी अनंताची कृपा अनंत काळ राहते." सायंदेवाने तो चौदा गाठींचा दोरा भक्तिभावाने हातात बांधला.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, सुशीलेच्या हातातील दोरा साधा होता, पण त्यामागची श्रद्धा अनंत होती. कौंडिण्यांनी दोरा तोडला नाही, तर आपले भाग्य तोडले; आणि नम्र झाल्यावरच ते पुन्हा जोडले गेले."
रोचक तपशील
- तुम्हाला माहीत आहे का? अनंत चतुर्दशी हाच गणेशोत्सवाच्या विसर्जनाचा दिवस आहे. त्याच दिवशी अनेक घरांत अनंताची पूजा करून चौदा गाठींचा "अनंत" दोरा बांधला जातो.
- अनंत व्रताची ही कथा भविष्य पुराणात आढळते.
बोध / शिकवण
- मिळालेले वैभव देवकृपेचे फळ आहे; त्याचा गर्व केल्यास ते टिकत नाही.
- पश्चात्ताप प्रामाणिक असेल तर परमेश्वर स्वतः भेटायला येतो.
- विद्या, दान आणि धर्म यांचा उपयोग इतरांसाठी व्हावा; कंजूषपणा, क्रोध आणि मद हे अधोगतीचे कारण आहेत.
- पतीच्या चुकीतही पत्नीने श्रद्धा जपली, म्हणून कुटुंब सावरले.
पारायण / श्रद्धा
अनंत चतुर्दशीला अनंत व्रताची पूजा करताना अनेक दत्तभक्त घरात हा अध्याय वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात महाशिवरात्रीच्या प्रसंगी श्रीगुरू विणकर भक्त तंतुकाला क्षणार्धात श्रीशैलाचे दर्शन घडवतात.