श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४३ : विणकर तंतुकाला श्रीशैल दर्शन
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, विणकर भक्त तंतुक, श्रीशैल यात्रेला गेलेले गाणगापूरचे ग्रामस्थ; शिवरात्री कथेत राजा विमर्षण व राणी कुमुद्वती | स्थळ: गाणगापूर; श्रीशैल (पाताळगंगा, मल्लिकार्जुन मंदिर)
पार्श्वभूमी
अनंत व्रताची कथा संपल्यावर सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की श्रीगुरूंचे भक्त सर्व जातींचे होते. गुरुकृपा कुळ, जात किंवा विद्या पाहत नाही; ती केवळ भक्ती पाहते. या अध्यायात गाणगापुरातील एका साध्या विणकराची (तंतुकाची) भक्ती आणि त्याला मिळालेले अद्भुत दर्शन वर्णन केले आहे. "तंतुक" म्हणजेच धागे विणणारा; परंपरेत हा भक्त त्याच्या व्यवसायाच्या नावानेच ओळखला जातो.
सविस्तर कथा
महाशिवरात्रीची रात्र. गाणगापूरचे लोक शेकडो मैल चालून श्रीशैलावर पोहोचलेले. मल्लिकार्जुनाच्या दर्शनाच्या रांगेत त्यांना अचानक एक ओळखीचा चेहरा दिसतो: गावातलाच तो गरीब विणकर, जो "मी यात्रेला येणार नाही" असे सांगून गावातच राहिला होता. मग तो इथे कसा?
साधा विणकर, मोठा भक्त
गाणगापुरात एक विणकर राहत असे. दिवसभर मागावर बसून धागे विणणे हा त्याचा व्यवसाय. पण पहाटे आणि संध्याकाळी तो न चुकता श्रीगुरूंचे दर्शन घेई. मठाचा परिसर झाडून स्वच्छ करी, श्रीगुरू संगमावर जात तेव्हा वाट साफ करी आणि जमेल ती सेवा करी. त्याला ना वेद येत होते, ना मोठे स्तोत्र; पण त्याचे मन सदैव गुरुचरणी असे.
सगळे यात्रेला निघाले
महाशिवरात्री जवळ आली. गावातील बहुतेक लोक मोठ्या उत्साहाने श्रीशैल यात्रेला निघाले, कारण तिथे शिवरात्रीला मल्लिकार्जुनाचे दर्शन घेणे मोठे पुण्य मानले जाते. बैलगाड्या सजल्या, शिदोऱ्या बांधल्या गेल्या.
त्यांनी विणकरालाही आग्रह केला, "चल आमच्याबरोबर. आयुष्यात एकदा तरी मल्लिकार्जुनाचे दर्शन घे." पण तो म्हणाला, "माझे श्रीशैल, माझा मल्लिकार्जुन म्हणजे हे श्रीगुरूच. त्यांची सेवा सोडून मी कुठेही जाणार नाही." लोकांनी त्याला मूर्ख म्हटले, "आयती संधी सोडतो आहे!" असे हसत ते यात्रेला निघून गेले.
शिवरात्रीचा दिवस
शिवरात्रीच्या दिवशी विणकर नेहमीप्रमाणे श्रीगुरूंच्या सेवेत होता. गाव जवळजवळ रिकामे झाले होते. श्रीगुरूंनी त्याला जवळ बोलावून विचारले, "सगळे श्रीशैलाला गेले, तू का गेला नाहीस?"
तो नम्रपणे म्हणाला, "स्वामी, तुमचे चरण हेच माझे सर्व तीर्थ आहे. तुम्हाला सोडून मी कोणत्या देवाला शोधायला जाऊ?"
श्रीगुरू प्रसन्न होऊन म्हणाले, "ठीक आहे. तुला श्रीशैल पाहायचे आहे का? माझ्या पादुका घट्ट धर आणि डोळे मीट."
क्षणार्धात श्रीशैल
विणकराने तसे केले. एक क्षण, फक्त एक क्षण. त्याने डोळे उघडले तेव्हा समोर डोंगरांच्या कुशीत कृष्णेचा प्रवाह होता, घंटानाद आणि "हर हर महादेव"चा गजर होता. तो श्रीशैलावर होता!
श्रीगुरूंनी त्याला पाताळगंगेत स्नान करायला सांगितले. नंतर मल्लिकार्जुनाचे दर्शन घ्यायला पाठवले आणि "दर्शन घेऊन लवकर परत ये" असे सांगितले. परंपरेनुसार मंदिरात गेल्यावर त्याला शिवलिंगाच्या ठिकाणीही श्रीगुरूंचेच रूप दिसले. ज्याला तो गावात "माझा मल्लिकार्जुन" म्हणत होता, तोच इथे लिंगरूपात होता.
यात्रेला आलेल्या गाणगापूरच्या लोकांनी त्याला तिथे पाहिले आणि ते चकित झाले, "हा तर येणार नव्हता, मग इथे कसा आला? आम्ही दिवसांमागून दिवस चालत आलो, हा कधी निघाला?" त्याने सांगितले, "मी श्रीगुरूंबरोबर आलो आहे." पण त्यांना ते खरे वाटले नाही.
दर्शन झाल्यावर श्रीगुरूंनी पुन्हा त्याला पादुका धरून डोळे मिटायला सांगितले. क्षणार्धात तो गाणगापूरच्या मठात परत आला. दिवस तोच, वेळ जवळजवळ तीच. मठाचे आवार, संगमाचा वारा, सगळे पूर्वीसारखेच होते. विणकराला क्षणभर वाटले, आपण स्वप्न तर पाहिले नाही? पण अंगावरचे पाताळगंगेचे ओले थेंब आणि मनात कोरलेले मल्लिकार्जुनाचे दर्शन सांगत होते की हे स्वप्न नव्हते. तो श्रीगुरूंच्या पायांवर डोके ठेवून बराच वेळ रडत राहिला.
उपकथा: शिवरात्रीचे माहात्म्य
याच प्रसंगी विणकराने श्रीगुरूंना विचारले, "स्वामी, शिवरात्रीचे एवढे माहात्म्य का?" तेव्हा श्रीगुरूंनी शिवरात्री माहात्म्याची कथा सांगितली.
किरात देशाचा राजा विमर्षण हा पराक्रमी पण भोगी राजा होता. तरीही तो शिवरात्री कधी चुकवत नसे; त्या दिवशी उपवास, जागरण आणि विशेष शिवपूजा करत असे. त्याची राणी कुमुद्वती हिला याचे आश्चर्य वाटे. एके दिवशी तिने विचारले, "महाराज, तुमचे इतर आचार असे, मग शिवरात्रीवरच एवढी निष्ठा का?"
राजा हसला आणि म्हणाला, "मला माझा पूर्वजन्म आठवतो. मी पूर्वजन्मी एक कुत्रा होतो. शिवरात्रीच्या दिवशी भुकेने व्याकूळ होऊन मी एका शिवमंदिरात शिरलो. लोकांनी मला हाकलले, काठ्यांनी मारले. जीव वाचवण्यासाठी मी मंदिराभोवती धावत राहिलो. दिवसभर पोटात अन्न गेले नाही, रात्रभर झोप लागली नाही, आणि नकळत मंदिराभोवती प्रदक्षिणा घडल्या. शेवटी मंदिराच्या दारातच माझा प्राण गेला. त्या अजाणता घडलेल्या उपवास, जागरण आणि प्रदक्षिणेच्या पुण्याने मी या जन्मी राजा झालो."
मग राजा राणीला म्हणाला, "तूही पूर्वजन्मी एक कबुतरी होतीस. एका शिवमंदिराच्या शिखराभोवती तू घिरट्या घालत होतीस; एका शिकारी पक्ष्याने तुझा पाठलाग केला आणि त्या मंदिराच्या सान्निध्यातच तुझा अंत झाला. त्या अजाणत्या शिवसान्निध्यामुळे तुला राजपत्नीचा जन्म मिळाला." (प्रतींनुसार तपशिलात थोडा फरक आढळतो.)
कथा संपवून श्रीगुरू म्हणाले, "अजाणता घडलेल्या व्रताचे फळ इतके, तर जाणीवपूर्वक, भक्तीने केलेल्या शिवरात्री व्रताचे फळ अपार आहे."
दोन साक्षी
काही दिवसांनी यात्रेकरू गाणगापूरला परत आले. त्यांनी गावात सांगितले, "आम्ही विणकराला श्रीशैलावर पाहिले. तो म्हणत होता, श्रीगुरूंबरोबर आलो." पण गावात राहिलेले लोक म्हणाले, "अशक्य! तो तर शिवरात्रीला इथेच मठात सेवा करत होता. आम्ही त्याला पाहिले!"
दोन्ही बाजूंची साक्ष ऐकून सर्वांना श्रीगुरूंच्या सामर्थ्याची खात्री पटली. यात्रेकरूंना आठवले, श्रीशैलावर तो म्हणाला होता "मी श्रीगुरूंबरोबर आलो आहे," आणि आपण त्याला हसलो होतो. आता त्या वाक्याचा अर्थ त्यांना उमगला. ज्यांनी त्याला मूर्ख म्हटले होते, ते आता त्याच्या पाया पडू लागले, आणि विणकराच्या भक्तीचा सर्वत्र गौरव झाला.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, शेकडो मैल चालून गेलेल्यांना मल्लिकार्जुनाचे दर्शन झाले, आणि एका जागी बसून गुरुसेवा करणाऱ्यालाही तेच दर्शन झाले. फरक एवढाच की त्याच्या दर्शनात मल्लिकार्जुनाच्या जागी त्याचे श्रीगुरू होते."
रोचक तपशील
- तुम्हाला माहीत आहे का? श्रीशैल (आंध्र प्रदेश) येथील मल्लिकार्जुन हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे आणि तिथेच भ्रमरांबा देवीचे शक्तिपीठही आहे.
- पाताळगंगा म्हणजे श्रीशैलाच्या पायथ्याशी वाहणारी कृष्णा नदी; यात्रेकरू तिथे स्नान करून दर्शनाला जातात.
- श्रीगुरुचरित्राच्या शेवटी श्रीगुरू याच श्रीशैलाकडे निजानंदगमन करतात, असे वर्णन आहे; त्यामुळे श्रीशैलाचे दत्त संप्रदायात विशेष स्थान आहे.
बोध / शिकवण
- गुरुसेवेसाठी तीर्थयात्रा सोडणाऱ्याला गुरू स्वतः तीर्थ घडवतात.
- भक्ती जातीवर किंवा व्यवसायावर अवलंबून नसते; साधा कष्टकरीही गुरूंचा लाडका असतो.
- अजाणता घडलेल्या शिवव्रताचेही फळ मोठे असते, तर श्रद्धेने केलेल्या व्रताचे फळ अपार.
- गुरू आणि शिव वेगळे नाहीत; गुरुचरणातच सर्व देवदर्शन आहे.
पारायण / श्रद्धा
महाशिवरात्रीला अनेक दत्तभक्त हा अध्याय वाचतात; तीर्थयात्रेला जाता न येणाऱ्या भक्तांसाठी ही कथा विशेष आधार मानली जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात देवीच्या दृष्टांताने गाणगापूरला आलेल्या नंदी ब्राह्मणाचा कुष्ठरोग श्रीगुरू दूर करतात आणि त्याला कवित्वशक्ती देतात.