श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४४ : नंदी ब्राह्मणाचा कुष्ठरोग दूर
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, कुष्ठरोगी ब्राह्मण नंदी, तुळजाभवानी व चंदला परमेश्वरी (दृष्टांतरूपाने) | स्थळ: तुळजापूर, चंदला परमेश्वरीचे स्थान, गाणगापूर (संगम)
पार्श्वभूमी
तंतुकाच्या श्रीशैल दर्शनाची कथा ऐकून नामधारक भारावून जातो. सिद्धमुनी सांगतात की श्रीगुरूंची कीर्ती आता दूरवर पसरली होती. इतर देवतांची उपासना करणाऱ्या भक्तांनाही देवताच दृष्टांत देऊन गाणगापूरला पाठवत. नंदी ब्राह्मणाची कथा त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. याच नंदीच्या स्तुतिकाव्यांमुळे पुढील अध्यायातील कवीचा प्रसंगही घडतो.
सविस्तर कथा
एक रोगी माणूस. आधी एका देवीकडे, मग दुसऱ्या देवीकडे वर्षानुवर्षे साकडे. आणि शेवटी देवीच त्याला सांगते, "तुझा रोग माझ्याकडून जाणार नाही. तू गाणगापूरला जा." एका संन्याशाकडे असे काय होते, जे देवीने स्वतः त्याच्याकडे बोट दाखवले?
तुळजापूरची तीन वर्षे
नंदी नावाचा एक ब्राह्मण श्वेतकुष्ठाने (अंगावरील पांढऱ्या डागांच्या रोगाने) ग्रस्त होता. घरचे, गावचे सगळे त्याच्यापासून दूर राहू लागले. कोणी त्याला पंक्तीत बसू देत नसे, कोणी त्याच्याशी नातेसंबंध ठेवत नसे.
रोगमुक्तीसाठी तो तुळजापूरला गेला आणि तुळजाभवानीची दीर्घकाळ कठोर उपासना केली. परंपरेत ही उपासना तीन वर्षे चालली असे सांगितले जाते. उपवास, जप, देवीच्या दारात रात्रंदिवस बसून राहणे, सगळे केले. पण रोग बरा झाला नाही. शेवटी देवीने त्याला दृष्टांत दिला, "तू चंदला परमेश्वरीकडे जा."
तो दृष्टांत ऐकून नंदी एकाच वेळी आनंदला आणि खचला. आनंद यासाठी की देवीने मार्ग दाखवला; खचला यासाठी की तीन वर्षांची तपश्चर्या जणू वाया गेली होती. पण "आईने सांगितले आहे, तर त्यात माझे हितच असेल" असे स्वतःला समजावत तो निघाला.
चंदला परमेश्वरीचा दृष्टांत
नंदी आशेने चंदला परमेश्वरीच्या स्थानी गेला आणि तिथेही निष्ठेने सेवा करू लागला. काही महिने लोटले (परंपरेत सात महिने असे सांगितले जाते). एके रात्री देवीने स्वप्नात सांगितले, "तुझा रोग माझ्याकडून नव्हे, तर गाणगापूरच्या श्रीगुरूंच्या कृपेने जाईल. ते साक्षात त्रिमूर्ती आहेत. तू त्यांच्याकडे जा."
नंदी जागा झाला, पण त्याच्या मनात शंका उठली: "दोन देवींनी बरे केले नाही, तर एक मनुष्यदेहधारी संन्यासी काय करणार?" पण देवीच्या आज्ञेमुळे, मनात ती शंका तशीच ठेवून, तो गाणगापूरला आला. वाटेत प्रत्येक पावलावर त्याच्या मनात दोन आवाज भांडत होते. एक म्हणे, "देवीने सांगितले आहे, विश्वास ठेव." दुसरा म्हणे, "इतक्या वर्षांत काही झाले नाही, आता एक संन्यासी काय करणार?" भीमा-अमरजेच्या संगमाचा परिसर दिसू लागला, मठाकडे जाणाऱ्या भक्तांची गर्दी दिसली, तरी ती शंका मनातून गेली नव्हती.
मनातले ओळखले
नंदी मठात पोहोचला आणि नमस्कार करायला पुढे झाला. त्याने तोंड उघडण्याआधीच श्रीगुरू म्हणाले, "देवीच्या आज्ञेने आलास, पण मनात शंका घेऊन आलास. एका संन्याशाकडे, एका माणसाकडे काय मिळणार, असे तुला वाटते ना?"
नंदी थरथरला. जे त्याने कोणालाही सांगितले नव्हते, ते श्रीगुरूंनी शब्दशः ओळखले होते. तो त्यांच्या चरणी कोसळला, "स्वामी, क्षमा करा. मी अज्ञानी आहे. तुम्ही कोण आहात हे मला कळले नाही. मला या रोगातून मुक्त करा."
संगमस्नान
श्रीगुरूंनी शिष्यांना सांगितले, "याला संगमावर घेऊन जा. संगमात स्नान घाला, अश्वत्थाला प्रदक्षिणा घालायला सांगा. याची जुनी वस्त्रे तिथेच टाकून द्या आणि याला नवी वस्त्रे नेसवा."
शिष्य त्याला भीमा-अमरजा संगमावर घेऊन गेले. नंदीने थंड पाण्यात डुबकी मारली. अश्वत्थाला प्रदक्षिणा घातली. जुनी, रोगाने मळलेली वस्त्रे तिथेच टाकून दिली. आणि जेव्हा तो नवी वस्त्रे नेसून उभा राहिला, तेव्हा शिष्यच स्तब्ध झाले. त्याचा देह सुवर्णासारखा निर्मळ झाला होता. सर्व डाग नाहीसे झाले होते. नंदीने आपले हात पाहिले, दंड पाहिले, पाण्यात आपले प्रतिबिंब पाहिले. वर्षानुवर्षे ज्या डागांची त्याला लाज वाटत होती, ते कुठेच दिसत नव्हते. "हे खरे आहे की स्वप्न?" असे तो पुन्हा पुन्हा शिष्यांना विचारत होता. शिष्य हसून म्हणाले, "हे श्रीगुरूंचे वचन आहे; ते कधी स्वप्न नसते."
एक लहानसा डाग
आनंदाने धावत तो श्रीगुरूंकडे आला. पण श्रीगुरूंनी त्याच्याकडे पाहिले आणि शांतपणे म्हणाले, "तुझ्या पायावर एक लहानसा डाग अजून शिल्लक आहे, पाहिलास का?" नंदीने खाली पाहिले. खरेच, एक छोटा पांढरा डाग तसाच होता.
श्रीगुरू म्हणाले, "हा डाग तुझ्या मनातील शंकेचे चिन्ह आहे. तू इथे येताना 'हा माणूस काय करणार' असे मानले होतेस. तो जाण्यासाठी माझी स्तुती काव्यात कर."
नंदी गोंधळला, "स्वामी, मी अल्पविद्य आहे. मला काव्य कसे येणार? छंद, अलंकार काहीच मला माहीत नाहीत." तेव्हा श्रीगुरूंनी त्याला जीभ पुढे करायला सांगितले आणि त्याच्या जिभेवर विभूती लावली.
कवित्वाचा झरा
त्याच क्षणी नंदीला कवित्वशक्ती प्राप्त झाली. जणू आतून एखादा झरा फुटावा, तशी त्याच्या मुखातून श्रीगुरूंच्या स्तुतीची सुंदर, भावपूर्ण कवने स्फुरू लागली. त्रिमूर्तीचे रूप, संगमाचे माहात्म्य, श्रीगुरूंची करुणा, सगळे त्या कवनांत उतरले. त्या स्तुतीने तो शेवटचा डागही नाहीसा झाला. ऐकणारे सर्व जण थक्क झाले.
नंदीने खाली पाहिले. पायावरचा डाग नव्हता. अंगावर एकही खूण उरली नव्हती. ज्या शरीरामुळे वर्षानुवर्षे लोकांनी त्याला दूर लोटले होते, ते आता निर्मळ होते; आणि ज्या जिभेला दोन ओळी जुळवता येत नव्हत्या, ती आता काव्य गात होती. तो पुन्हा पुन्हा श्रीगुरूंच्या पायावर डोके ठेवत होता.
यानंतर नंदी श्रीगुरूंचा शिष्य झाला आणि आयुष्यभर त्यांची स्तुतिकवने रचत राहिला. त्याची कवने गावागावात गायली जाऊ लागली आणि त्यांच्यामुळे श्रीगुरूंची कीर्ती आणखी पसरली. जो नंदी एके काळी समाजाला नकोसा झाला होता, तोच आता भक्तांच्या मेळाव्यात आदराने बसवला जाऊ लागला. लोक त्याला "नंदी कवी" म्हणू लागले.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, शंका कितीही लहान असली तरी ती डागासारखी मागे राहते. पूर्ण शरणागती आली की तोही नाहीसा होतो. तुळजाभवानी आणि चंदला परमेश्वरी यांनी नंदीला दूर लोटले नाही; त्यांनी त्याला योग्य दारी पोहोचवले. देवतांचेही अंतिम बोट गुरुतत्त्वाकडेच असते."
रोचक तपशील
- तुम्हाला माहीत आहे का? तुळजापूरची तुळजाभवानी ही महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदेवता म्हणून प्रसिद्ध आहे.
- चंदला परमेश्वरीचे स्थान परंपरेने भीमा नदीकाठच्या सन्नती (कर्नाटक) येथील चंद्रलापरमेश्वरी मंदिराशी जोडले जाते; हे ठिकाणही गाणगापूरप्रमाणेच कलबुर्गी जिल्ह्यात आहे.
बोध / शिकवण
- सर्व देवता अंती गुरुतत्त्वाकडेच निर्देश करतात; देवी स्वतः नंदीला श्रीगुरूंकडे पाठवते.
- मनातील छोटी शंकाही पूर्ण फळ मिळू देत नाही; पूर्ण शरणागती आवश्यक.
- गुरुकृपेने अल्पविद्यालाही वाणी आणि ज्ञान प्राप्त होते.
- रोगमुक्तीनंतर कृतज्ञतेने जीवन गुरुसेवेत अर्पण करणे हेच खरे फळ.
पारायण / श्रद्धा
त्वचारोगांपासून मुक्ती, तसेच वाणी व विद्येच्या प्राप्तीसाठी काही भक्त हा अध्याय विशेष श्रद्धेने वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
नंदीच्या स्तुतिकाव्यांमुळेच पुढील अध्यायात कल्लेश्वरभक्त कवी नरकेसरीचा प्रसंग घडतो आणि त्याला हरि-हर ऐक्याचे दर्शन होते.