श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४५ : कवी नरकेसरी – शिवरूप दर्शन
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, कल्लेश्वरभक्त कवी नरकेसरी (काही सारांशांत "नरहरी"), नंदी कवी | स्थळ: हिप्परगी (कल्लेश्वर मंदिर), गाणगापूर
पार्श्वभूमी
मागील अध्यायात कवित्वशक्ती लाभलेला नंदी श्रीगुरूंची स्तुतिकवने रचू लागला. त्याच भागात हिप्परगी गावी कल्लेश्वर (शिव) मंदिर होते आणि तिथे नरकेसरी नावाचा एक प्रतिभावान कवी राहत असे. तो केवळ कल्लेश्वराचीच स्तुती करी. (काही मराठी सारांशांत या कवीचे नाव "नरहरी" असे येते; तो अध्याय ४० मधील कुष्ठरोगी नरहरी ब्राह्मणापेक्षा वेगळा आहे.) सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की या कथेत "हरि आणि हर एकच आहेत" हे तत्त्व श्रीगुरूंनी प्रत्यक्ष दाखवले.
सविस्तर कथा
"मी माणसाची स्तुती करत नाही." एका स्वाभिमानी कवीची ही प्रतिज्ञा होती. त्याची प्रतिभा फक्त त्याच्या देवासाठी होती. पण एका रात्री, त्याच देवाच्या मंदिरात, त्याच देवाने त्याला असे काही दाखवले की ती प्रतिज्ञा क्षणात वितळली.
कल्लेश्वराचा कवी
कवी नरकेसरी हा हिप्परगीच्या कल्लेश्वराचा अनन्य भक्त होता. पहाटे स्नान करून तो मंदिरात येई, लिंगावर अभिषेक करी, बेल वाही आणि मग स्वतः रचलेली नवी कवने कल्लेश्वराला अर्पण करी. त्याच्या शब्दांत गोडवा होता, छंदांवर हुकमत होती. दूरदूरचे लोक त्याची कवने ऐकायला येत.
पण त्याने एक कडक नियम केला होता: "माझी वाणी केवळ कल्लेश्वरासाठी. कोणत्याही मानवाची स्तुती मी करणार नाही. राजा असो, श्रीमंत असो किंवा संन्यासी असो." नरस्तुती म्हणजे वाणीचा अपमान, असे तो मानत असे.
गाणगापूरचे निमंत्रण
नंदी कवीच्या रचनांमुळे आणि भक्तांच्या तोंडून श्रीगुरूंची कीर्ती हिप्परगीपर्यंत पोहोचली. काही लोक नरकेसरीकडे आले आणि म्हणाले, "कविराज, गाणगापुरात साक्षात दत्तावतार श्रीगुरू आहेत. नंदीसारखा अल्पविद्य माणूस त्यांच्या कृपेने कवी झाला. तुझ्यासारख्या प्रतिभावंताने तर एकदा त्यांचे दर्शन घ्यावे आणि त्यांच्यावर काव्य रचावे."
नरकेसरीने मान हलवली. "मी मनुष्याची स्तुती करत नाही. श्रीगुरू कितीही मोठे संन्यासी असले तरी ते देहधारीच ना? माझी जीभ फक्त कल्लेश्वरासाठी आहे." असे म्हणून त्याने स्पष्ट नकार दिला. लोक निराश होऊन परत गेले.
त्यांच्यापैकी एक जाता जाता म्हणाला, "कविराज, देव कोणत्या रूपात भेटेल ते सांगता येत नाही. तुमच्या कल्लेश्वरालाच विचारा." नरकेसरीने ते हसण्यावारी नेले. पण ते शब्द त्याच्या मनात कुठेतरी अडकून राहिले. दिवसभर कवन रचताना त्याला शब्द नेहमीसारखे सुचत नव्हते. कल्लेश्वरासमोर बसला तरी मनात गाणगापूरचे नाव घोळत होते. "एका माणसासाठी माझे मन इतके अस्वस्थ का?" असा प्रश्न त्याला स्वतःलाच पडला.
मंदिरातील स्वप्न
त्याच दिवशी नरकेसरी नेहमीप्रमाणे कल्लेश्वराची पूजा करत होता. पूजा करता करता त्याला डुलकी लागली (काही वर्णनांनुसार रात्री तो मंदिरातच झोपला होता). आणि त्याला एक अद्भुत स्वप्न पडले.
स्वप्नात तो नेहमीप्रमाणे कल्लेश्वराची पूजा करत होता. पाण्याची धार लिंगावर पडत होती, बेलाची पाने हातात होती. पण त्याने वर पाहिले, आणि त्याचे हात थबकले. शिवलिंगाच्या जागी श्रीगुरू बसले होते! तो ज्या लिंगाला अभिषेक करत होता, ज्याला बेल वाहत होता, ते लिंग म्हणजे श्रीगुरूंचेच स्वरूप होते. स्वप्नातच श्रीगुरू हसून म्हणाले, "तू ज्याची पूजा करतोस, तो मीच आहे. तू ज्याला कल्लेश्वर म्हणतोस, तोच गाणगापुरात आहे. मग माझी स्तुती करायला संकोच का?"
जाग आणि पश्चात्ताप
नरकेसरी दचकून जागा झाला. मंदिरात शांतता होती, समोर नेहमीचे लिंग होते. पण त्याचे अंतःकरण हलून गेले होते. त्याला उमजले की कल्लेश्वर आणि श्रीगुरू वेगळे नाहीत; हरि आणि हर एकच आहेत, आणि दत्तात्रेय हे ब्रह्मा, विष्णू, महेश या त्रिमूर्तीचे एकत्र रूप आहेत. "मी देवाला माणूस समजलो!" या विचाराने तो पश्चात्तापाने भरून गेला. त्याने कल्लेश्वराला नमस्कार केला आणि मनात म्हणाला, "देवा, तूच मला वाट दाखवलीस. आता तुझ्याच त्या रूपाकडे जातो." आणि तो लगेच गाणगापूरकडे निघाला. वाटेत त्याच्या मनात कवनांच्या ओळी आपोआप जुळत होत्या; आयुष्यात पहिल्यांदाच त्याची प्रतिभा कल्लेश्वराच्या मंदिराबाहेर, एका नव्या रूपाकडे धावत होती.
गाणगापुरात भेट
गाणगापूरला पोहोचला तेव्हा श्रीगुरू मठात भक्तांच्या मधोमध बसले होते. शांत चेहरा, करुणेने भरलेले डोळे. नरकेसरीने त्यांच्याकडे पाहिले आणि तो स्तब्ध झाला: स्वप्नात लिंगाच्या जागी दिसलेले तेच रूप, तोच चेहरा, तेच स्मित! क्षणभर त्याला वाटले, आपण कल्लेश्वराच्या मंदिरातच उभे आहोत. ज्याला तो "देहधारी संन्यासी" म्हणाला होता, त्याच्या समोर आता त्याचा सारा अभिमान गळून पडला होता.
त्याने श्रीगुरूंना साष्टांग नमस्कार घातला. श्रीगुरू मिश्किलपणे म्हणाले, "कविराज, तुम्ही तर मनुष्याची स्तुती करत नाही ना? मग इथे कसे?"
नरकेसरी अश्रुपूर्ण डोळ्यांनी म्हणाला, "स्वामी, माझ्या अज्ञानाला क्षमा करा. मी ज्याला कल्लेश्वर म्हणत होतो, तो तुम्हीच आहात हे आता मला कळले. माझी वाणी आजपर्यंत अर्धवट होती; आज ती पूर्ण होवो." आणि त्याने तिथेच श्रीगुरूंच्या स्तुतीची सुंदर कवने रचून गायली. ज्या ओठांनी "नरस्तुती करणार नाही" म्हटले होते, त्याच ओठांतून आता त्रिमूर्तीची स्तुती वाहू लागली.
कवने ऐकून मठात जमलेले भक्त मंत्रमुग्ध झाले. नंदीही तिथे होता; दोन कवींची नजरानजर झाली आणि दोघांच्याही डोळ्यांत एकच भाव होता: ज्याने आम्हाला वाणी दिली, त्याचीच ही स्तुती.
श्रीगुरूंनी त्याला आशीर्वाद दिला आणि आपला शिष्य करून घेतले. नरकेसरी श्रीगुरूंच्या सान्निध्यात राहून त्यांची स्तुती गात राहिला. नंदी आणि नरकेसरी हे दोघेही श्रीगुरूंचे कविशिष्य म्हणून ओळखले जाऊ लागले. हिप्परगीचे लोकही आश्चर्यचकित झाले. ज्या कवीने "मी माणसाची स्तुती करणार नाही" असे ठामपणे सांगितले होते, तोच आता गाणगापूरच्या मठात श्रीगुरूंच्या स्तुतीची कवने गात होता. त्यांनी कारण विचारले तेव्हा तो फक्त एवढेच म्हणे, "मी अजूनही कल्लेश्वराचीच स्तुती करतो; फक्त आता तो मला दोन ठिकाणी दिसतो."
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, आपल्या इष्टदेवावरील निष्ठा चांगलीच; पण ती इतकी संकुचित होऊ नये की दुसऱ्या रूपातील तोच परमेश्वर ओळखता येऊ नये. नरकेसरीने आपला नियम मोडला नाही; त्याला फक्त कळले की ज्याची तो स्तुती करत होता, तोच इथे मनुष्यरूपात उभा आहे. शिव, विष्णू आणि ब्रह्मा यांचे एकत्र रूप म्हणजेच दत्तात्रेय, हे याहून सुंदर रीतीने कसे सांगता येईल?"
रोचक तपशील
- तुम्हाला माहीत आहे का? श्रीगुरुचरित्रात "नरहरी" नावाची दोन वेगळी पात्रे सांगितली जातात असा गोंधळ अनेकदा होतो: अध्याय ४० मधील कुष्ठरोगी ब्राह्मण आणि या अध्यायातील कल्लेश्वरभक्त कवी. ग्रंथात कवीचा उल्लेख प्रामुख्याने "नरकेसरी" असा येतो.
- मागील अध्यायातील नंदी आणि या अध्यायातील नरकेसरी अशा दोन कवींच्या कथा सलग येतात; एकाला वाणी मिळाली, तर दुसऱ्याची वाणी योग्य दिशेला वळली.
बोध / शिकवण
- इष्टदेवावरील एकनिष्ठा योग्य, पण देवांमध्ये भेदभाव करणे अज्ञान आहे.
- हरि-हर एकच; दत्तात्रेय हे त्रिमूर्तीचे एकत्र स्वरूप आहेत.
- गुरू भक्ताचा अहंकार दंडाने नव्हे, तर प्रेमळ दर्शनाने दूर करतात.
- प्रतिभा ही ईश्वरदत्त देणगी आहे; तिचा उपयोग परमेश्वराच्या सर्व रूपांच्या गौरवासाठी व्हावा.
पारायण / श्रद्धा
वाणी, विद्या आणि कलेत यश मिळावे, तसेच देवतांमधील भेदभाव मनातून जावा या भावनेने काही भक्त हा अध्याय विशेष श्रद्धेने वाचतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात दिवाळीच्या सणाला श्रीगुरू सात शिष्यांच्या घरी एकाच वेळी जाऊन आपले सर्वव्यापकत्व दाखवतात.