श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय ४६

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४६ : दिवाळीत सात ठिकाणी एकाच वेळी

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, वेगवेगळ्या गावचे सात शिष्य, गाणगापूरचे भक्त | स्थळ: गाणगापूर व शिष्यांची सात गावे

पार्श्वभूमी

नंदी आणि नरकेसरी कवींच्या कथांनंतर नामधारक विचारतो, "श्रीगुरू एकाच वेळी अनेक भक्तांची हाक कशी ऐकतात?" सिद्धमुनी सांगतात की श्रीगुरूंची कीर्ती आता गाणगापूरच्या पलीकडे दूरदूरच्या गावांत पसरली होती. अनेक शिष्य आपापल्या गावी राहून गुरुसेवा करत, पण सणासुदीला प्रत्येकाला वाटे की श्रीगुरू आपल्या घरी यावेत, आपले अंगण पावन करावे. अशाच एका दिवाळीची ही कथा. श्रीगुरू देहधारी संन्यासी दिसत असले तरी ते देहाच्या मर्यादेत बांधलेले नाहीत, हे या अध्यायात प्रत्यक्ष उलगडते.

सविस्तर कथा

एकच व्यक्ती एकाच क्षणी आठ ठिकाणी कशी असू शकते? तर्क म्हणतो, शक्य नाही. पण सिद्धमुनी नामधारकाला एका दिवाळीची अशी गोष्ट सांगतात, जिथे तर्क थांबतो आणि श्रद्धा बोलू लागते.

आश्विन महिना संपत आला होता. भीमा-अमरजेच्या संगमावर सकाळी धुके पसरू लागले होते, शेतात नवे धान्य आले होते आणि घराघरांत दिवाळीची तयारी सुरू झाली होती. अशा वेळी श्रीगुरूंचे सात शिष्य, जे वेगवेगळ्या गावांत राहत होते, गाणगापूरच्या मठात दर्शनाला आले. प्रत्येकाच्या मनात एकच इच्छा होती: "यंदाची दिवाळी श्रीगुरूंच्या सान्निध्यात, माझ्या घरी."

एकेक जण पुढे होऊन विनंती करू लागला. पहिला म्हणाला, "स्वामी, माझ्या गावी चला. माझी आई तुमच्या दर्शनाची वाट पाहत आहे." दुसरा म्हणाला, "स्वामी, मी तर वर्षभरापासून ठरवले आहे, माझ्या घरी तुमची पाद्यपूजा होणार." तिसरा, चौथा, पाचवा... सातही जणांनी तीच विनंती केली.

हळूहळू विनंतीचे रूप वादात बदलले. "श्रीगुरू माझ्याकडे येणार, मीच आधी बोललो," एक म्हणाला. दुसरा तापून म्हणाला, "माझी सेवा जुनी आहे, मलाच मान मिळायला हवा." गुरुप्रेम होते, पण त्यात "माझेपणा"चा धागाही मिसळला होता. मठातील इतर भक्त हा वाद पाहत होते आणि मनात विचार करत होते, "आता श्रीगुरू कोणाला होकार देणार आणि कोणाचे मन मोडणार?"

श्रीगुरू शांतपणे हे सर्व ऐकत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर मंद हास्य होते. त्यांनी कोणालाही सर्वांसमोर उत्तर दिले नाही. उलट एकेकाला स्वतंत्रपणे, एकांतात जवळ बोलावले. प्रत्येकाला ते म्हणाले, "तू निश्चिंत मनाने घरी जा. दिवाळीला मी तुझ्याकडे येईन. पण ही गोष्ट कोणालाही सांगू नकोस."

प्रत्येक शिष्य आनंदाने भारावून गेला. प्रत्येकाला वाटले, "श्रीगुरूंनी फक्त मलाच वचन दिले आहे." कोणी कोणाला काही सांगितले नाही. सातही जण आपापल्या गावी परतले आणि तयारीला लागले. अंगणात सडा-रांगोळी झाली, दारावर तोरणे लागली, पणत्या तेलाने भरल्या, पाद्यपूजेसाठी ताम्हन, गंध, फुले आणि भिक्षेसाठी पक्वान्नांची तयारी झाली.

इकडे गाणगापूरचे भक्तही अस्वस्थ होते. ते म्हणाले, "स्वामी, सगळे शिष्य तुम्हाला आपल्या गावी नेऊ पाहत आहेत. मग संगमावरची दिवाळी, मठातील पूजा कोणाच्या सान्निध्यात होणार?" श्रीगुरू त्यांनाही म्हणाले, "काळजी करू नका. आम्ही इथेच आहोत."

आता खरी परीक्षा होती. सात गावांत सात शिष्य दिवाळीची वाट पाहत होते, आणि गाणगापूरचे भक्त श्रीगुरूंच्या शब्दावर विसंबून होते. प्रत्येकाच्या मनात थोडी धाकधूक होती: "खरेच येतील ना?" कोणाला शंका आली तरी तो ती बोलून दाखवत नव्हता, कारण वचन श्रीगुरूंनी दिले होते. नामधारका, इथेच भक्ताच्या श्रद्धेचा कस लागतो. शब्द ऐकणे सोपे, पण शेवटच्या क्षणापर्यंत त्यावर टिकून राहणे कठीण.

आणि मग आला नरक चतुर्दशीचा पहाटेचा मुहूर्त. पहिल्या शिष्याच्या घरी दारात दिवे लुकलुकत होते, तेवढ्यात दंड-कमंडलू घेतलेले श्रीगुरू अंगणात उभे राहिले. घरच्यांनी आनंदाने त्यांना अभ्यंगस्नान घातले, पाद्यपूजा केली, आरती ओवाळली. श्रीगुरूंनी भिक्षा स्वीकारली आणि सर्वांना आशीर्वाद दिला.

नेमक्या त्याच वेळी दुसऱ्या गावात, दुसऱ्या शिष्याच्या घरीही हेच घडत होते. तिसऱ्या, चौथ्या... सातव्या गावातही. प्रत्येक घरी श्रीगुरू प्रत्यक्ष आले होते; हाडामांसाचे, बोलणारे, हसणारे, प्रसाद देणारे. प्रत्येक शिष्याला खात्री होती, "श्रीगुरू फक्त माझ्याकडेच आले आहेत."

आणि त्याच पहाटे गाणगापुरातही श्रीगुरू नेहमीप्रमाणे संगमावर स्नानाला गेले, अनुष्ठान केले, मठात परत येऊन भक्तांची पूजा स्वीकारली. गाणगापूरच्या भक्तांनी सगळी दिवाळी त्यांच्या सान्निध्यात साजरी केली. श्रीगुरू एक दिवसही गाव सोडून गेले नाहीत, असे ते शपथेवर सांगू शकत होते. संध्याकाळी मठात दिव्यांच्या रांगा लागल्या, संगमाच्या पाण्यात पणत्यांची प्रतिबिंबे थरथरत होती.

दिवाळी पार पडली. परंपरेनुसार कार्तिक पौर्णिमेला सातही शिष्य दर्शनासाठी पुन्हा गाणगापूरला आले. आता मात्र मनातले गुपित ओठांवर आले. एक म्हणाला, "यंदा श्रीगुरू माझ्या घरी आले होते. मी स्वतः त्यांना अभ्यंगस्नान घातले." दुसरा चमकून म्हणाला, "काय म्हणतोस? ते तर नरक चतुर्दशीला माझ्याकडे होते!" तिसरा म्हणाला, "छे! त्या दिवशी त्यांनी माझ्या घरी भिक्षा घेतली." वाद पुन्हा पेटला. प्रत्येकाने आपापल्या घरी घडलेल्या पूजेचे बारकावे, श्रीगुरूंनी उच्चारलेले शब्द आणि त्यांच्या कृपेच्या खुणा सांगितल्या.

तेवढ्यात गाणगापूरचे भक्त हसून म्हणाले, "तुम्ही सगळे काय बोलता आहात? श्रीगुरू दिवाळीभर इथेच मठात होते. रोज सकाळी संगमावर जात होते. आम्ही रोज त्यांचे दर्शन घेतले."

एकदम शांतता पसरली. सगळे एकमेकांकडे पाहू लागले. सातही जण खोटे बोलत नव्हते, आणि गाणगापूरचे भक्तही खोटे बोलत नव्हते. मग सत्य काय? हळूहळू सर्वांना उमगले: श्रीगुरूंनी एकाच वेळी आठ रूपे धारण केली होती; सात गावांत सात रूपे आणि गाणगापुरात आठवे.

ज्या शिष्यांनी श्रीगुरूंवर "माझे" म्हणून हक्क सांगितला होता, त्यांना आपल्या वादाची लाज वाटली. सर्वांनी मठात जाऊन श्रीगुरूंच्या चरणी लोटांगण घातले. ते म्हणाले, "स्वामी, तुम्ही सर्वव्यापी आहात. आम्ही अज्ञानाने तुमच्यासाठी भांडलो. तुम्हाला एका घरात कोंडू पाहिले." श्रीगुरू प्रसन्नपणे म्हणाले, "जो भक्तीने बोलावतो, त्याच्याकडे आम्ही असतोच. आमच्यासाठी भांडू नका; आम्ही सर्वांचे आहोत."

कथा संपवून सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "नामधारका, श्रीगुरू हे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिमूर्तींचे एकत्र रूप आहेत. त्यांना साधा मनुष्य मानून त्यांची अवहेलना करणारा स्वतःचेच अहित करून घेतो. आकाशातला सूर्य एकच असतो, पण पाण्याने भरलेल्या प्रत्येक पात्रात तो पूर्ण दिसतो. तसेच श्रीगुरू एक असूनही प्रत्येक भक्ताच्या घरी पूर्णपणे उपस्थित असतात. म्हणूनच हे गुरुचरित्र वेदांइतकेच पवित्र मानले जाते."

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

दिवाळीच्या दिवसांत, विशेषतः नरक चतुर्दशीच्या पहाटे, अनेक दत्तभक्त श्रीगुरूंना घरी आमंत्रित करण्याच्या भावनेने हा अध्याय वाचतात. घरात दिवा लावून "श्रीगुरू आमच्याही घरी यावेत" असा भाव ठेवून केलेले हे वाचन घरातील कलह दूर करणारे मानले जाते.

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात श्रीगुरूंच्या आज्ञेवर विश्वास ठेवून उभे पीक कापणाऱ्या शेतकऱ्याला शंभरपट पीक मिळते.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर