श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय ४७

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४७ : शेतकरी पर्वतेश्वराचे शंभरपट पीक

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, शूद्र शेतकरी (पर्वतेश्वर), त्याची पत्नी व कुटुंबीय, गावचा अधिकारी, गावकरी | स्थळ: गाणगापूर, संगमाकडे जाणाऱ्या वाटेवरील शेत

पार्श्वभूमी

दिवाळीच्या सर्वव्यापकत्वाच्या कथेनंतर सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की श्रीगुरूंची कृपा केवळ विद्वान ब्राह्मणांवरच नव्हती; साध्या, अशिक्षित शेतकऱ्यावरही ती तितकीच होती. श्रीगुरू रोज मठातून संगमाकडे जात, त्या वाटेवर एका शेतकऱ्याचे शेत होते. त्या शेतकऱ्याची ही कथा "गुरुवचनावरील अंधश्रद्धा नव्हे, तर पूर्ण श्रद्धा" काय असते ते दाखवते. शेतकऱ्याचे सारे आयुष्य एका पिकावर अवलंबून असते; तेच पीक पणाला लावणे म्हणजे काय, याची ही कथा.

सविस्तर कथा

कल्पना करा: वर्षभर घाम गाळून उभे केलेले हिरवेगार पीक, घरात बायको-मुले त्या पिकाकडे डोळे लावून बसलेली, आणि कोणीतरी सांगते, "हे सगळे आत्ताच कापून टाक." तुम्ही काय कराल? गाणगापूरच्या एका साध्या शेतकऱ्याने जे केले, त्याची ही गोष्ट.

गाणगापुरात एक शूद्र शेतकरी राहत असे. काही प्रतींमध्ये आणि परंपरेत त्याचे नाव पर्वतेश्वर (किंवा पर्वत) असे सांगितले जाते. तो अशिक्षित होता, वेद-शास्त्र त्याला ठाऊक नव्हते; पण त्याच्याकडे एक गोष्ट होती: अढळ श्रद्धा. श्रीगुरू रोज दुपारी मठातून भीमा-अमरजेच्या संगमाकडे स्नानाला जात आणि परत येत. त्या वाटेवरच त्याचे शेत होते. श्रीगुरूंची चाहूल लागली की तो हातातला नांगर, विळा, खुरपे जिथल्या तिथे टाकून धावत येई, बांधावरच साष्टांग नमस्कार घाली आणि श्रीगुरू दिसेनासे होईपर्यंत हात जोडून उभा राही. जाताना एक नमस्कार, येताना एक नमस्कार. अनेक वर्षांचा हा त्याचा नियम कधी चुकला नाही.

एके वर्षी त्याच्या शेतात जोंधळ्याचे पीक उत्तम आले. ताटे कंबरभर उंच वाढली होती, पाने हिरवीगार चमकत होती, कणसे नुकतीच डोकावू लागली होती. वाऱ्यावर डोलणारे ते शेत पाहून त्याचा जीव सुखावला. एके दिवशी श्रीगुरू संगमाकडे जात असताना त्याने नमस्कार करून विनंती केली, "स्वामी, माझ्या या शेतावर कृपादृष्टी ठेवा. यंदा पीक चांगले येऊ दे."

श्रीगुरू थांबले. त्याच्याकडे रोखून पाहत म्हणाले, "तुझी माझ्यावर खरोखर श्रद्धा आहे का? मी सांगेन ते करशील?" शेतकरी हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, तुमची आज्ञा माझ्या प्राणांहून मोठी."

श्रीगुरू शांतपणे म्हणाले, "तर मग ऐक. मी संगमावरून परत येईपर्यंत हे सगळे उभे पीक कापून टाक." एवढे बोलून ते पुढे चालू लागले.

शेतकरी क्षणभर जागीच खिळला. कणसात अजून दाणे भरायचे होते; पीक कच्चे होते. आज कापले तर हाती चाऱ्याशिवाय काही लागणार नव्हते. पण त्याच्या मनात दुसरा विचार आला: "श्रीगुरूंच्या शब्दामागे काहीतरी हेतू असणारच. माझ्या भल्याचे त्यांना माझ्यापेक्षा जास्त कळते."

त्या काळी शेतीचा एक ठराविक वाटा राजाला शेतसारा म्हणून द्यावा लागे आणि गावचा अधिकारी तो वसूल करत असे. पीक कापायचे तर अधिकाऱ्याची परवानगी लागे. शेतकरी धावत अधिकाऱ्याकडे गेला आणि म्हणाला, "मला आजच माझे पीक कापायचे आहे. गेल्या वर्षीइतका सारा मी देईन." अधिकारी हसला, "एवढे चांगले पीक आले आहे, गेल्या वर्षीचा सारा कसा पुरेल?" तेव्हा शेतकरी म्हणाला, "ठीक आहे, मी दुप्पट सारा देईन. पण मला आजच कापू द्या." अधिकाऱ्याने आश्चर्याने मान डोलावली.

शेतकऱ्याने विळा हाती घेतला आणि ताटे कापायला सुरुवात केली. ही बातमी घरी पोहोचताच त्याची पत्नी आणि मुले रडत, ओरडत शेताकडे धावली. "वेडा झालास का? वर्षभराचे अन्न तू स्वतःच्या हाताने मातीत घालतोस! आता आपण काय खाणार?" कोणी त्याचा हात धरू लागले, कोणी विळा ओढू लागले. शेजारी-पाजारी जमले आणि त्याची थट्टा करू लागले, "संन्याशाच्या नादी लागून याने संसार बुडवला."

घरच्यांनी मग अधिकाऱ्याकडे धाव घेतली आणि तक्रार केली, "हा वेडा झाला आहे. याच्या हातून आमचे सर्वस्व जाईल. याला थांबवा." अधिकाऱ्याने शेतकऱ्याला बोलावून विचारले. शेतकरी शांतपणे म्हणाला, "माझ्या कोठारात मागचे धान्य आहे; त्यातून मी तुमचा दुप्पट सारा भरीन. ते कमी पडले तर माझी गुरेढोरे तुमच्या दाराशी आणून बांधीन. पण मला थांबवू नका." त्याचा ठामपणा पाहून अधिकारीही गप्प झाला.

सूर्य माथ्यावरून ढळेपर्यंत संपूर्ण शेत कापून मोकळे झाले. जिथे सकाळी हिरवा समुद्र डोलत होता, तिथे आता फक्त कापलेली खुंटे उरली होती.

श्रीगुरू संगमावरून परतले. कापलेले शेत पाहून ते जणू आश्चर्याने म्हणाले, "अरे, तू खरेच सगळे कापलेस? वृथा कापलेस!" शेतकरी नम्रपणे म्हणाला, "स्वामी, तुमचे वचन होते. तुमच्या वचनावर विश्वास ठेवून मी कापले. आता जे व्हायचे ते तुमच्या इच्छेने होईल." श्रीगुरू प्रसन्न झाले. ते म्हणाले, "तुझ्या श्रद्धेचे फळ तुला नक्की मिळेल. काळजी करू नकोस." आणि ते मठाकडे निघून गेले.

घरी मात्र रोज टोमणे, रोज रडारड. पत्नी म्हणे, "बघू आता तुझे स्वामी काय देतात ते!" शेतकरी फक्त एवढेच म्हणे, "श्रीगुरूंचे वचन खोटे होणार नाही."

आणि मग, परंपरेनुसार साधारण आठवडाभरात, आकाश बदलले. अवेळी भयंकर वादळ उठले. सोसाट्याचा वारा, विजांचा कडकडाट आणि मुसळधार पाऊस. पुढे मूळ नक्षत्रात पुन्हा जोराचा पाऊस कोसळला. आजूबाजूच्या सगळ्या शेतांतील उभी पिके आडवी झाली, कणसे चिखलात कुजली, दाणे झडून गेले. ज्यांनी त्या शेतकऱ्याची थट्टा केली होती, त्यांच्याच शेतांत आता हाहाकार होता.

पण त्या शेतकऱ्याच्या शेतात वेगळेच घडत होते. कापलेल्या खुंटांना त्या पावसाने नवे फुटवे फुटले. एकेका खुंटाला अनेक ताटे आली, प्रत्येक ताटाला भरघोस कणीस आले. काही काळातच त्याच्या शेतात नेहमीपेक्षा शंभरपट पीक तयार झाले. दाणाही उत्तम प्रतीचा.

कापणी झाली तेव्हा धान्य ठेवायला जागा पुरेना. ज्या पत्नीने त्याला वेडा म्हटले होते, ती डोळ्यांत पाणी आणून मुलांसह श्रीगुरूंच्या चरणी आली. "स्वामी, आम्ही तुमच्यावर अविश्वास दाखवला. आम्हाला क्षमा करा." शेतकऱ्याने ठरल्याप्रमाणे अधिकाऱ्याचा दुप्पट सारा आनंदाने भरला; तरीही त्याचे कोठार भरून वाहत होते. श्रीगुरूंच्या कृपेने त्याचे घर कायमचे समृद्ध झाले, अशी श्रद्धा आहे. गावकऱ्यांना श्रीगुरूंच्या आज्ञेमागील दूरदृष्टी आता कळली.

सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, गुरूंची आज्ञा आज तोट्याची वाटली तरी ती उद्याचे संकट पाहून दिलेली असते. त्या शेतकऱ्याने तर्क केला नाही; त्याने विश्वास ठेवला. आणि विश्वासाचे पीक नेहमी शंभरपट येते."

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

शेती, व्यवसाय किंवा उत्पन्नातील अडचणी दूर होण्यासाठी काही भक्त हा अध्याय श्रद्धेने वाचतात. पेरणीपूर्वी किंवा नव्या कामाच्या आरंभी हा अध्याय वाचण्याची प्रथा काही घरांत आढळते.

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात श्रीगुरू भीमा-अमरजा संगम आणि गाणगापूरच्या अष्टतीर्थांचे माहात्म्य सांगतात आणि बहीण रत्नाईला रोगमुक्त करतात.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर