श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४८ : अमरजा संगम व अष्टतीर्थ महिमा
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, श्रीगुरूंची बहीण रत्नाई, गाणगापूरचे शिष्य व भक्त; पूर्वकथेत इंद्र, भगवान शंकर व जालंधर | स्थळ: गाणगापूर, भीमा-अमरजा संगम व अष्टतीर्थे
पार्श्वभूमी
शेतकऱ्याच्या शंभरपट पिकाची कथा ऐकल्यानंतर नामधारक सिद्धमुनींना विचारतो, "श्रीगुरूंनी गाणगापूरलाच आपले स्थान का केले? या क्षेत्राचा महिमा काय?" सिद्धमुनी सांगतात की एके दिवशी शिष्यांनीही श्रीगुरूंना हाच प्रश्न विचारला होता, आणि त्या वेळी श्रीगुरू स्वतः शिष्यांना घेऊन तीर्थांची यात्रा घडवायला निघाले. काशी, प्रयाग, गया, द्वारका यांसारख्या दूरच्या तीर्थांचे पुण्य गाणगापुरातच कसे मिळते, हे या अध्यायात एकेका तीर्थावर उलगडते. त्याच प्रसंगात श्रीगुरूंची बहीण रत्नाई हिचीही कथा येते.
सविस्तर कथा
काशीला जायला महिने लागत, प्रयागाला जायला वर्ष. गरीब भक्ताने ते पुण्य कसे मिळवायचे? एका सकाळी गाणगापूरच्या शिष्यांनी हाच प्रश्न श्रीगुरूंना विचारला, आणि उत्तर म्हणून श्रीगुरू त्यांना भीमेच्या काठाने एका अद्भुत यात्रेला घेऊन निघाले.
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, शिष्य श्रीगुरूंना म्हणाले, 'स्वामी, लोक काशी, प्रयाग अशा दूरच्या तीर्थांना जातात. पण तुम्ही या गाणगापुरात राहता. इथल्या तीर्थांचे माहात्म्य आम्हाला सांगा.' श्रीगुरू हसले आणि म्हणाले, 'सांगतो इतकेच नव्हे, चला, प्रत्यक्ष दाखवतो.' असे म्हणून ते शिष्यांना आणि भक्तांना घेऊन संगमाकडे निघाले."
अमरजेच्या जन्माची कथा
संगमावर पोहोचल्यावर श्रीगुरूंनी प्रथम अमरजा नदीच्या उत्पत्तीची कथा सांगितली. पूर्वी जालंधर नावाच्या बलाढ्य दैत्याशी देवांचे घनघोर युद्ध झाले. त्या दैत्यांचे रक्त जमिनीवर पडले की प्रत्येक थेंबातून नवा दैत्य उभा राही. देव मारले जात होते, दैत्य वाढत होते. हताश झालेला इंद्र भगवान शंकरांना शरण गेला. शंकरांनी त्याला अमृताचा कलश दिला. इंद्राने ते अमृत रणभूमीवर पडलेल्या देवांवर शिंपडले आणि ते पुन्हा जिवंत होऊन लढू लागले. त्या वेळी कलशातून काही थेंब पृथ्वीवर सांडले आणि त्यातून एक नदी वाहू लागली. अमृतापासून जन्मली म्हणून तिचे नाव अमरजा; काही ठिकाणी तिला संजीवनी असेही म्हणतात. ती येथे भीमा नदीला मिळते.
श्रीगुरू म्हणाले, "हा संगम प्रयागाइतकाच पवित्र आहे. इथे स्नान करणाऱ्याचे रोग दूर होतात आणि अकाली मृत्यूचे भय राहत नाही. कार्तिक आणि माघ महिन्यात, सोमवती अमावास्येला, संक्रांतीला किंवा ग्रहणात येथे केलेले स्नान विशेष पुण्यकारक आहे." संगमाकाठच्या अश्वत्थाकडे (पिंपळाकडे) बोट दाखवून ते म्हणाले, "हा अश्वत्थ कल्पवृक्षासारखा आहे. याची सेवा करणाऱ्याच्या मनोकामना पूर्ण होतात." येथील संगमेश्वर हे श्रीशैलाच्या मल्लिकार्जुनासमान आहे, असेही त्यांनी सांगितले.
अष्टतीर्थांची यात्रा
यानंतर श्रीगुरू शिष्यांना भीमेच्या काठाकाठाने घेऊन गेले. प्रत्येक तीर्थावर ते थांबत, स्वतः स्नान करत, शिष्यांनाही करवत आणि त्या तीर्थाचे माहात्म्य सांगत. सकाळची कोवळी उन्हे नदीवर चमकत होती, घाटावर भक्तांची रांग चालली होती.
प्रथम षट्कुल तीर्थ आणि नंतर नृसिंह तीर्थ. मग ते भागीरथी तीर्थावर आले. श्रीगुरू म्हणाले, "येथील स्नानाचे पुण्य काशीतील गंगास्नानाइतके आहे." परंपरेनुसार पूर्वी एका शिवभक्ताला काशीला जायची तीव्र इच्छा होती पण जाणे शक्य नव्हते; त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन शंकरांनी येथेच काशीचे तीर्थ प्रकट केले (काही प्रतींमध्ये येथे ईश्वर व पांडुरंग नावाच्या दोन बंधूंची कथा येते). म्हणून या तीर्थाला काशीतीर्थ असेही म्हणतात.
रत्नाईची कथा
पुढे सर्व जण पापविनाशी तीर्थावर पोहोचले, आणि तिथे एक हृदयस्पर्शी प्रसंग घडला. श्रीगुरूंची पूर्वाश्रमीची (कारंजा येथील) बहीण रत्नाई त्यांच्या दर्शनाला आली होती. तिच्या अंगावर कुष्ठरोगाचे डाग उमटले होते. आपल्या संन्यासी बंधूला पाहताच ती रडत त्यांच्या चरणी कोसळली.
"बंधू," ती हुंदके देत म्हणाली, "मी तुमची सख्खी बहीण. तरीही हे भोग माझ्या वाट्याला का? लोक माझ्यापासून दूर पळतात."
श्रीगुरू शांतपणे म्हणाले, "रत्नाई, हे तुझ्याच कर्माचे फळ आहे. पूर्वी तू एका मांजराला काठीने मारले होतेस. त्या निरपराध जीवाची हत्या तुझ्या हातून घडली. कर्माचे फळ कोणालाही चुकत नाही, गुरूची बहीण असली तरी. पण निराश होऊ नकोस; त्याचे प्रायश्चित्त आहे. या पापविनाशी तीर्थात श्रद्धेने स्नान कर."
रत्नाईने आज्ञा शिरसावंद्य मानली. परंपरेनुसार तिने तीन दिवस त्या तीर्थात स्नान केले आणि श्रीगुरूंचे स्मरण केले. तिसऱ्या दिवशी तिचा देह निर्मळ झाला; रोगाचा मागमूसही उरला नाही. सर्व शिष्यांनी हा तीर्थमहिमा डोळ्यांनी पाहिला. श्रीगुरूंनी नाते पाहून कर्मफल माफ केले नाही, पण प्रायश्चित्ताचा मार्ग दाखवून करुणा केली.
सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "विचार कर, नामधारका. ज्या श्रीगुरूंनी नुसत्या दृष्टीने अनेकांचे रोग दूर केले, त्यांनी आपल्याच बहिणीला तीर्थस्नान का सांगितले? कारण कर्माचा नियम ते स्वतः मोडत नाहीत. जो नियम सर्वांना, तोच त्यांच्या घरच्यांना. पण जो पश्चात्तापाने आणि श्रद्धेने तीर्थाला शरण जातो, त्याचे पाप ते तीर्थ धुऊन टाकते. म्हणूनच त्याचे नाव पापविनाशी." शिष्यांनाही तेव्हा कळले की गुरूंची करुणा पक्षपात करत नाही; ती मार्ग दाखवते आणि चालायला शिष्याला लावते.
उरलेली तीर्थे
यात्रा पुढे चालली. कोटी तीर्थावर श्रीगुरू म्हणाले, "पौर्णिमा, अमावास्या, संक्रांत किंवा ग्रहणाच्या दिवशी येथे स्नान करून सवत्स गाईचे दान करणाऱ्याला कोटी पटीने पुण्य मिळते." रुद्रपाद तीर्थ गयेइतके पवित्र असून येथे पितरांचे श्राद्ध करावे, असे त्यांनी सांगितले. चक्र तीर्थ द्वारकेसमान असून येथे केशवाचे स्थान आहे, आणि येथील स्नानाने ज्ञान प्राप्त होते, अशी श्रद्धा आहे. शेवटी कल्लेश्वराजवळचे मन्मथ तीर्थ; कल्लेश्वराचे स्थान गोकर्ण महाबळेश्वराइतके पुण्यदायी असल्याचे श्रीगुरूंनी सांगितले.
अशी ही गाणगापूरची अष्टतीर्थे: षट्कुल, नृसिंह, भागीरथी, पापविनाशी, कोटी, रुद्रपाद, चक्र आणि मन्मथ. यात्रा पूर्ण झाल्यावर सर्व भक्तांची मोठी समाराधना (सामूहिक भोजन) झाली. दिवसभर नदीकाठी चाललेले, आठ ठिकाणी स्नान केलेले भक्त आता थकले होते, पण त्यांचे चेहरे आनंदाने उजळले होते. ज्यांनी आयुष्यात कधी काशी पाहिली नव्हती, गया-द्वारका तर स्वप्नातच होती, त्यांना आज त्या सर्व तीर्थांचे पुण्य गुरूंच्या सहवासात एकाच दिवसात मिळाले होते.
मठात परतल्यावर श्रीगुरू शिष्यांना म्हणाले, "या क्षेत्रात आमचा वास आहे. जो या संगमावर स्नान करतो, अश्वत्थाची पूजा करतो आणि अष्टतीर्थांचे स्मरण करतो, त्याला सर्व तीर्थयात्रांचे फळ इथेच मिळते."
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, म्हणूनच आजही भक्त गाणगापूरला जाऊन संगमस्नान आणि अष्टतीर्थ यात्रा करतात."
रोचक तपशील
- गाणगापूरची अष्टतीर्थे भीमा नदीच्या काठावर संगमापासून काही किलोमीटरच्या पट्ट्यात आहेत; आजही अनेक भक्त एका दिवसात पायी किंवा वाहनाने ही यात्रा करतात.
- अमरजा नदीला "संजीवनी" म्हणण्यामागे तिच्या अमृतापासूनच्या जन्माची कथा आहे.
- वेगवेगळ्या प्रतींमध्ये तीर्थांची नावे आणि क्रम थोडे बदललेले आढळतात; काही प्रतींत "रुद्रपाद"ऐवजी "रुद्र तीर्थ" असा उल्लेख आहे.
बोध / शिकवण
- कर्माचे फळ कोणालाही चुकत नाही; गुरूच्या नात्यातील व्यक्तीलाही नाही.
- प्रायश्चित्त आणि तीर्थसेवा यांनी पूर्वकर्माचा भार हलका होतो.
- लहान जीवाची हिंसाही कर्म म्हणून नोंदली जाते; प्राणिमात्रांवर दया करावी.
- पवित्र क्षेत्राचे माहात्म्य गुरूंच्या वासामुळे आणि श्रद्धेमुळे वाढते.
- दूरची तीर्थे शोधण्यापूर्वी गुरूंनी दाखवलेले जवळचे तीर्थ ओळखावे.
पारायण / श्रद्धा
गाणगापूरच्या अष्टतीर्थ यात्रेपूर्वी किंवा यात्रेत अनेक भक्त हा अध्याय वाचतात. त्वचारोग किंवा दीर्घ आजारातून मुक्तीसाठी रत्नाईची कथा श्रद्धेने वाचण्याची प्रथाही काही भक्तांमध्ये आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
तीर्थमहिमा ऐकल्यानंतर गुरुतत्त्वाचे सार जाणण्यासाठी पुढील अध्यायात गुरुगीतेचा उपदेश येतो.