श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ४९ : गुरुगीता
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: सिद्धमुनी व नामधारक; गुरुगीतेत भगवान शिव व पार्वती | स्थळ: गाणगापूर (कथनस्थळ); गुरुगीतेत कैलास
पार्श्वभूमी
अष्टतीर्थांचे माहात्म्य ऐकल्यानंतर नामधारकाच्या मनात एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो: "तीर्थे, व्रते, देवता या सर्वांचे सार गुरू आहेत असे वारंवार ऐकतो. पण गुरूचे खरे स्वरूप काय? सद्गुरूचा मार्ग कोणता?" याचे उत्तर म्हणून या अध्यायात गुरुगीता येते. ही गुरुगीता स्कंदपुराणाच्या उत्तरखंडातील मानली जाते आणि तिच्यात पार्वतीने विचारलेल्या प्रश्नाला शिवाने दिलेले उत्तर आहे. गुरुचरित्रातील हा भाग संस्कृत श्लोकरूपात आहे; येथे त्याचा आशय आणि प्रसंग कथारूपात दिला आहे, संपूर्ण संस्कृत पाठ नाही.
सविस्तर कथा
सर्व देव ज्याला वंदन करतात, तो महादेव स्वतः कोणाचे ध्यान करत असेल? कैलासावर एका शांत क्षणी जगन्मातेने हाच प्रश्न विचारला, आणि त्या उत्तरातून जन्माला आली गुरुगीता.
अष्टतीर्थांची कथा संपल्यावर नामधारक हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, इतक्या कथा ऐकल्या. प्रत्येक कथेत श्रीगुरूंनी भक्ताला सांभाळले. कोणाला अन्न दिले, कोणाला संतती, कोणाला आरोग्य. पण गुरू म्हणजे नेमके कोण? मनुष्यदेहातील संन्यासी, की आणखी काही? सद्गुरूचा मार्ग मला तत्त्वतः समजावून सांगा."
सिद्धमुनी प्रसन्न झाले. ते म्हणाले, "नामधारका, तुझा प्रश्न साधा नाही. हाच प्रश्न एकदा कैलासावर जगन्माता पार्वतीने भगवान शिवाला विचारला होता. शिवाने जे उत्तर दिले तीच गुरुगीता. मी ती तुला सांगतो, लक्ष देऊन ऐक."
कैलासावरील प्रश्न
सिद्धमुनी सांगू लागले. कैलासाच्या हिमशिखरावर शिव ध्यानस्थ बसले होते. चारी बाजूंना शांतता होती. ध्यान संपल्यावर पार्वतीने त्यांना वंदन करून विचारले, "देवा, जगातील सर्व देव तुम्हाला वंदन करतात. पण तुम्ही स्वतः ध्यानात कोणाचे चिंतन करता? देहधारी जीवाला ब्रह्मज्ञान कोणत्या मार्गाने होते? कृपा करून मला सांगा."
शिव प्रसन्न होऊन म्हणाले, "देवी, तू स्वतःसाठी नव्हे, तर लोककल्याणासाठी हा प्रश्न विचारलास. हे रहस्य मी आजवर कोणाला सांगितले नाही. याचे उत्तर एकच आहे: गुरू."
गुरू म्हणजे कोण?
शिवाने सांगितले की गुरू हा केवळ एक व्यक्ती नसून साक्षात परब्रह्म आहे.
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
गुरूच ब्रह्मदेवाप्रमाणे शिष्यात नवे जीवन निर्माण करतात, विष्णूप्रमाणे त्याचे पालन करतात आणि महेशाप्रमाणे त्याच्या अज्ञानाचा संहार करतात. "गु" म्हणजे अंधकार आणि "रु" म्हणजे तो दूर करणारा प्रकाश. अज्ञानाचा अंधार नष्ट करतो तो गुरू.
शिव पुढे म्हणाले, "देवी, गुरूंहून श्रेष्ठ तत्त्व नाही, गुरूंहून श्रेष्ठ तप नाही." वेद, शास्त्रे, तप, तीर्थ, व्रत हे सर्व गुरुकृपेशिवाय अपूर्ण आहेत; गुरू प्रसन्न झाले तर सर्व सिद्ध होते. संपूर्ण गुरुगीतेचे सार सांगणारा हा प्रसिद्ध श्लोक:
ध्यानमूलं गुरोर्मूर्तिः पूजामूलं गुरोः पदम् । मन्त्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं गुरोः कृपा ॥
ध्यानाचे मूळ गुरूंची मूर्ती, पूजेचे मूळ गुरूंचे चरण, मंत्राचे मूळ गुरूंचे वचन आणि मोक्षाचे मूळ गुरूंची कृपा.
गुरुसेवा कशी करावी?
पुढे शिवाने गुरुसेवेचे स्वरूप सांगितले. शिष्याने मन, वाणी आणि कर्माने गुरूंना शरण जावे. गुरूंची निंदा करू नये आणि कोणी करत असेल तर ती ऐकूही नये. गुरूंसमोर अहंकार ठेवू नये. गुरूंच्या पादुकांचे ध्यान करावे, कारण त्यांच्या चरणतीर्थात सर्व तीर्थे सामावलेली आहेत. हृदयात गुरूंचे स्वरूप कसे पाहावे आणि गुरुमंत्राचा जप कसा करावा, हेही शिवाने पार्वतीला समजावले. जे संपूर्ण चराचर व्यापून आहे, ते तत्त्व ज्यांनी दाखवले त्या गुरूंना नमस्कार, असे शिवाने सांगितले:
अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥
पार्वती आश्चर्याने ऐकत होती. स्वतः महादेव गुरूंना आपल्याहूनही वर ठेवत होते! शिवाने पुढे जे सांगितले ते ऐकून ती अधिकच थक्क झाली:
शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ।
म्हणजे, शिव रुष्ट झाले तर गुरू शिष्याचे रक्षण करतात; पण गुरूच रुष्ट झाले तर रक्षण करणारा कोणी उरत नाही. म्हणून शिष्याने कधीही गुरूंचा अपमान होईल असे वर्तन करू नये, गुरूंच्या आज्ञेवर तर्क-कुतर्क करू नये आणि गुरूंच्या आसनावर, शय्येवर बसू नये, असेही शिवाने सांगितले.
ज्ञानदृष्टी उघडली की शिष्याला कळते की गुरू आणि आपले आत्मस्वरूप वेगळे नाही.
शिवाने हेही सांगितले की गुरू अनेक प्रकारचे असतात. काही केवळ बाह्य उपदेश करतात, काही विद्या शिकवतात; पण जो शिष्याचे अंतःकरण बदलून त्याला आत्मज्ञानाकडे नेतो, तोच खरा सद्गुरू. हा फरक शिष्याने ओळखावा.
पठणाचा विधी व फलश्रुती
शेवटी शिवाने गुरुगीतेच्या पठणाचा विधी सांगितला. पठण करणाऱ्याने स्नान करून शुद्ध व्हावे आणि कुशासनावर किंवा पांढऱ्या कांबळ्यावर बसावे. हेतूनुसार आसनाचा रंग आणि दिशा बदलते, असे गुरुगीतेत सांगितले आहे: शांतीसाठी पांढरे आसन व उत्तर दिशा, धनप्राप्तीसाठी पिवळे आसन व पश्चिम दिशा. एकाग्र मनाने, श्रद्धेने पठण करावे.
तिच्या पठणाने ग्रहपीडा आणि वाईट स्वप्नांचे भय दूर होते, संकटे टळतात, रोगांचे निवारण होते, निःसंतानाला संतती मिळते, सुवासिनीचे सौभाग्य टिकते आणि निष्काम भावाने पठण करणाऱ्याला अंती मोक्ष मिळतो, अशी फलश्रुती आहे. पण शिवाने एक इशाराही दिला: "ही गीता कपटी, नास्तिक, केवळ वाद घालणाऱ्या व्यक्तीला देऊ नये. श्रद्धाळू, गुरुभक्त अधिकारी व्यक्तीलाच द्यावी."
हे ऐकून पार्वती धन्य झाली आणि तिने शिवाला वंदन केले. ज्या प्रश्नाने संवाद सुरू झाला होता, "तुम्ही कोणाचे ध्यान करता?", त्याचे उत्तर आता तिला मिळाले होते: स्वतः महादेवही गुरुतत्त्वाचेच ध्यान करतात.
नामधारकाला उलगडलेले सत्य
सिद्धमुनी नामधारकाकडे वळून म्हणाले, "नामधारका, आतापर्यंत ज्या श्रीगुरूंच्या लीला तू ऐकल्यास, ते याच गुरुतत्त्वाचे सगुण रूप आहेत. नृसिंह सरस्वती म्हणजे केवळ देहधारी संन्यासी नव्हे, तर तेच परब्रह्म. म्हणूनच दिवाळीत ते आठ ठिकाणी एकाच वेळी दिसले, म्हणूनच शेतकऱ्याचे पीक शंभरपट झाले. त्यांनी कोणाला अन्न दिले, कोणाला संतती दिली, कोणाला रोगमुक्त केले; पण सर्वांत मोठे दान म्हणजे ज्ञान."
गुरुतत्त्वाचे हे निरूपण ऐकून नामधारक भारावून गेला. त्याच्या डोळ्यांत पाणी आले. त्याने सिद्धमुनींच्या चरणी मस्तक ठेवले आणि पुढील कथा ऐकण्याची विनंती केली.
रोचक तपशील
- "गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः" हा श्लोक भारतभर शाळांपासून मंदिरांपर्यंत म्हटला जातो; त्याचे मूळ याच गुरुगीतेत आहे.
- गुरुगीतेचे स्वतंत्र पठण दत्तसंप्रदायाबरोबरच इतर अनेक गुरुपरंपरांतही रूढ आहे; वेगवेगळ्या पाठांत श्लोकसंख्या बदलते.
- संपूर्ण मराठी ओवीबद्ध गुरुचरित्रात हा अध्याय संस्कृत श्लोकांत असल्यामुळे वेगळा उठून दिसतो.
बोध / शिकवण
- गुरू म्हणजे देह नव्हे, तर अज्ञान दूर करणारे परब्रह्म तत्त्व आहे.
- सर्व साधना गुरुकृपेमुळे सफल होतात; गुरुकृपेशिवाय ज्ञान स्थिर होत नाही.
- गुरूंची निंदा टाळावी आणि त्यांच्या चरणांचे ध्यान करावे.
- पवित्र ज्ञान पात्र व्यक्तीलाच द्यावे; श्रद्धा हीच पात्रता.
- गुरू आणि आत्मस्वरूप एकच आहे, हे जाणणे हे गुरुभक्तीचे अंतिम फळ.
पारायण / श्रद्धा
गुरुपौर्णिमेला आणि गुरुवारी अनेक दत्तभक्त हा अध्याय (गुरुगीता) विशेषत्वाने पठण करतात. गुरुगीतेचे स्वतंत्र पठणही दत्तसंप्रदायात रूढ आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
गुरुतत्त्वाचे निरूपण झाल्यावर कथा पुन्हा प्रसंगाकडे वळते; पुढील अध्यायात पूर्वजन्मीचा रजक, आताचा बिदरचा बादशहा, श्रीगुरूंच्या दर्शनाने रोगमुक्त होतो.