श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय ५०

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ५० : बिदरच्या बादशहाची व्याधी दूर

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, बिदरचा बादशहा (पूर्वजन्मीचा श्रीपादांचा भक्त रजक), पापविनाशी तीर्थावरील संन्यासी, गाणगापूरचे शिष्य व ग्रामस्थ; उपकथेत अवंतीचा ब्राह्मण, पिंगला, ऋषभ योगी, राणी सुमती व पद्माकर | स्थळ: बिदर, पापविनाशी तीर्थ, गाणगापूर (संगम व मठ)

पार्श्वभूमी

अध्याय ९ मध्ये कुरवपूर येथे श्रीपाद श्रीवल्लभांचा एक एकनिष्ठ रजक (धोबी) भक्त होता. नदीवर राजाचा थाट पाहून त्याच्या मनात राजसुखाची इच्छा आली आणि श्रीपादांनी त्याला "पुढील जन्मी राजा होशील आणि त्या वेळी पुन्हा माझे दर्शन होईल" असा वर दिला होता. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की तोच रजक आता बिदरचा बादशहा म्हणून जन्मला होता आणि दत्तप्रभूंचे ते वचन पूर्ण करणारा हा अध्याय आहे. गुरुगीतेत ऐकलेले "गुरू एकच तत्त्व आहेत" हे सत्य येथे प्रत्यक्ष घडताना दिसते: कुरवपूरचे श्रीपाद आणि गाणगापूरचे नृसिंह सरस्वती एकच.

सविस्तर कथा

एका जन्मात नदीकाठी कपडे धुणारा गरीब धोबी, आणि पुढच्या जन्मात हत्ती-घोडे, खजिना, सैन्य असलेला बादशहा. पण गुरूंनी ओळखले ते बादशहाला नव्हे, त्या धोब्याला. एका हाकेत जन्मांतराचा पडदा कसा फाटला, त्याची ही कथा.

असाध्य व्याधी

बिदरचा बादशहा पराक्रमी आणि वैभवशाली होता. पूर्वपुण्याईमुळे तो सर्व धर्मांकडे समभावाने पाहत असे आणि ब्राह्मण, साधुसंतांचा आदर करत असे. पण त्याच्या मांडीवर एक मोठे स्फोटक (गळू) झाले. राजवैद्य, हकीम आले, अनेक औषधे, लेप, काढे झाले, पण वेदना कमी होण्याऐवजी वाढत गेल्या. रात्रीची झोप उडाली. सिंहासनावर बसलेला बादशहा आतून व्याकूळ होता.

शेवटी त्याने दरबारातील विद्वान ब्राह्मणांना विचारले. ते म्हणाले, "जहाँपनाह, जिथे औषध थकते तिथे पुण्य काम करते. तीर्थयात्रा करा, दानधर्म करा आणि संतांची संगत धरा." बादशहाने ते मानले आणि तो पापविनाशी तीर्थावर गेला.

संन्याशाने सांगितलेली उपकथा

त्या तीर्थावर त्याला एक संन्यासी भेटले. बादशहाची व्यथा ऐकून ते म्हणाले, "राजा, संतसेवेचे फळ किती मोठे असते, याची एक कथा ऐक."

पूर्वी अवंती नगरीत एक ब्राह्मण राहत होता. त्याने आपले आचार-धर्म सोडले आणि पिंगला नावाच्या एका वेश्येबरोबर राहू लागला. एके दिवशी त्यांच्या घरी ऋषभ नावाचे योगी आले. त्या दोघांनी मनोभावे त्यांची सेवा केली, पाय धुतले, भोजन दिले. एवढेच त्यांचे पुण्य. आयुष्यभराच्या चुकांच्या ढिगाऱ्यात हा एक छोटासा दिवा होता, पण तो विझला नाही.

पुढील जन्मी तो ब्राह्मण एका राजाच्या घरी राणी सुमतीच्या पोटी जन्मला. पण दुर्दैवाने राणीला आणि त्या बाळाला विषबाधा होऊन सर्वांगावर फोड उठले. रोगी राणी आणि बाळाला राज्याबाहेर काढले गेले. वणवण फिरत ते पद्माकर नावाच्या एका सज्जनाच्या आश्रयाला आले. तिथे ते बाळ मरण पावले. सुमतीचा आक्रोश आभाळ फाडत होता. तेव्हाच तेथे तेच ऋषभ योगी आले. मागच्या जन्मीच्या सेवेचे स्मरण ठेवून त्यांनी भस्म लावून त्या बाळाला जिवंत केले आणि माय-लेकरांचे देहही निरोगी केले.

संन्यासी म्हणाले, "राजा, एका संताच्या सेवेने जन्मांतरीचे संकट दूर झाले. तुझे दुःखही एका महान संतच दूर करतील. गाणगापुरात भीमा-अमरजेच्या संगमावर श्री नृसिंह सरस्वती आहेत. त्यांच्याकडे जा."

"रजका, इतके दिवस कुठे होतास?"

बादशहाने त्वरित लवाजमा घेऊन गाणगापूर गाठले. श्रीगुरू त्या वेळी संगमाकडे जाणाऱ्या वाटेवर होते. त्यांना दुरून पाहताच बादशहा पालखीतून उतरला. बादशाही थाट मागे ठेवून तो नम्रपणे पायी पुढे गेला आणि नमस्कार केला.

श्रीगुरूंनी त्याच्याकडे पाहिले आणि हसून म्हणाले, "रजका, इतके दिवस कुठे होतास? बऱ्याच दिवसांनी भेटलास."

हे शब्द ऐकताच बादशहा थबकला. आजूबाजूचे सरदार, सेवक गोंधळून एकमेकांकडे पाहू लागले. बादशहाला "धोबी" म्हणण्याचे धाडस कोणी करू शकत होते? कोणी त्याला आजवर "रजक" म्हटले नव्हते. पण त्या एका शब्दाने मनावरचा पडदा दूर झाला. त्याच क्षणी त्याला पूर्वजन्म आठवला: कुरवपूरचा कृष्णातीर, श्रीपादांची वस्त्रे धुणे, नदीत जलक्रीडा करणाऱ्या राजाचा थाट, मनात उमटलेली इच्छा आणि श्रीपादांनी दिलेला वर. तो रडत श्रीगुरूंच्या चरणी पडला. "स्वामी, मी तोच तुमचा रजक! तुमच्या वराने राजा झालो, पण राज्यवैभवात तुम्हाला विसरलो. आता मला या बंधनातून सोडवा."

श्रीगुरू म्हणाले, "तुझी मांडी दाखव." बादशहाने वस्त्र बाजूला केले, तर काय आश्चर्य: ते स्फोटक नाहीसे झाले होते. वर्षानुवर्षांची वेदना श्रीगुरूंच्या कृपादृष्टीने क्षणात संपली होती.

श्रीगुरूंनी त्याला उपदेश केला, "प्रजेचे पालन धर्माने कर. गोहत्या थांबव, गाई, ब्राह्मण आणि सज्जनांना पीडा देऊ नकोस." बादशहा म्हणाला, "स्वामी, आता मी राजा नाही, तुमचा भक्त आहे. मला तुमच्या चरणांपाशी जागा द्या."

बिदरची मिरवणूक

बादशहाने हट्ट धरला, "एकदा तरी माझ्या राजधानीला, बिदरला चला." यवनराजाच्या नगरीत संन्याशाने जाणे लोकांना विचित्र वाटेल, याचा श्रीगुरूंनी विचार केला; पण भक्ताच्या आर्त प्रेमापोटी ते तयार झाले. श्रीगुरू पालखीत बसले आणि बादशहा त्यांच्या पादुका डोक्यावर घेऊन पालखीमागे पायी चालू लागला. हे पाहून श्रीगुरूंनी त्याला घोड्यावर बसायला सांगितले आणि शिष्यांनाही घोड्यांवर बसवले.

परंपरेनुसार श्रीगुरू पुढे जाऊन पापविनाशी तीर्थावर थांबले आणि बादशहा वेगवान घोड्यावरून तेथे पोहोचला. मग मोठ्या सन्मानाने तो त्यांना बिदर नगरीत घेऊन गेला. सारे शहर ध्वज-पताका आणि कमानींनी सजले होते. श्रीगुरूंवरून नवरत्ने ओवाळली गेली. श्रीगुरू गालिच्यावरून चालत राजवाड्यात गेले आणि त्यांनी राजपरिवाराला आशीर्वाद दिला. बादशहाने आपले सारे वैभव त्यांच्या चरणी अर्पण केले. काही यवनांनी बादशहाची निंदा केली, तर हिंदू प्रजेने त्याची स्तुती केली; पण बादशहा कोणाच्याही बोलण्याने डगमगला नाही. ज्याने गुरूंच्या एका हाकेत आपले मागचे जन्म पाहिले होते, त्याला दरबारी टीकेची काय पर्वा? एके काळी कुरवपूरच्या घाटावर श्रीपादांची वस्त्रे धुणारा तो रजक आज आपल्या राजवाड्यात त्याच गुरूंची पूजा करत होता. जन्म बदलला होता, पद बदलले होते, पण सेवाभाव तोच होता.

निरोप घेताना श्रीगुरूंनी बादशहाला सांगितले, "राजवैभव अनित्य आहे. पुढे श्रीशैल यात्रेला ये." परंपरेनुसार त्यानंतर गौतमी (गोदावरी) स्नान करून श्रीगुरू गाणगापूरला परतले.

गुप्त होण्याचा निश्चय

परतल्यावर श्रीगुरू शिष्यांना म्हणाले, "आता हा यवन राजाही इथे येऊ लागला. यापुढे इथे गर्दी वाढेल; रोज लोक आपल्या इच्छा घेऊन येतील. आता आम्ही गुप्त होण्याचा विचार करतो. श्रीशैलाच्या यात्रेच्या निमित्ताने आम्ही निघू."

सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, श्रीपादांनी कुरवपुरात दिलेले वचन श्रीगुरूंनी नृसिंह सरस्वती रूपात पूर्ण केले. दत्तप्रभूंचे वचन जन्मांतरानेही खोटे ठरत नाही."

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

असाध्य शारीरिक व्याधी दूर होण्यासाठी अनेक भक्त हा अध्याय श्रद्धेने वाचतात.

पुढील अध्यायाशी संबंध

बादशहाच्या प्रसंगानंतर गुप्त होण्याचा निश्चय केलेले श्रीगुरू पुढील अध्यायात श्रीशैलाला जाऊन कर्दळीवनात अदृश्य होतात.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर