श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ५१ : श्रीगुरूंचे कर्दळीवन गमन
कांड: भक्तिकांड | मुख्य पात्रे: श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती, सायंदेव, नंदी, नरहरी, सिद्ध आदी शिष्य, गाणगापूरचे भक्त, पाताळगंगेवरील नावाडी | स्थळ: गाणगापूर, श्रीशैल (पाताळगंगा), कर्दळीवन
पार्श्वभूमी
बिदरच्या बादशहाच्या प्रसंगानंतर श्रीगुरूंची कीर्ती राजदरबारापर्यंत पोहोचली होती. गाणगापुरात गर्दी वाढू लागली आणि केवळ चमत्कार पाहण्यासाठी किंवा सांसारिक मागण्यांसाठी येणाऱ्यांची संख्या वाढली. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की म्हणूनच श्रीगुरूंनी लौकिक दृष्टीने गुप्त होण्याचे ठरवले. हा प्रसंग माघ वद्य प्रतिपदेला घडला, जो आजही गाणगापूर परंपरेत गुरुप्रतिपदा म्हणून साजरा होतो. संपूर्ण गुरुचरित्रातील हा सर्वांत भावपूर्ण प्रसंग मानला जातो.
सविस्तर कथा
ज्यांच्या सान्निध्यात वर्षानुवर्षे दिवस उगवत आणि मावळत होते, ते गुरू एके दिवशी म्हणतात, "आता आम्ही जातो." त्या शिष्यांच्या मनाची अवस्था काय झाली असेल? सिद्धमुनी हा प्रसंग सांगताना स्वतःही गहिवरले, कारण ते त्याचे साक्षीदार होते.
वियोगाची घोषणा
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, एके दिवशी श्रीगुरूंनी सर्व शिष्यांना आणि गाणगापूरच्या ग्रामस्थांना जवळ बोलावले आणि शांतपणे सांगितले, 'आता आम्ही श्रीशैल यात्रेला जाणार आहोत. तिथूनच आम्ही गुप्त होऊ.'"
हे ऐकताच मठात आक्रोश उठला. कोणी रडू लागले, कोणी श्रीगुरूंचे चरण घट्ट धरून बसले. ग्रामस्थ म्हणाले, "स्वामी, तुम्ही आमचे निधान आहात. आम्हाला सोडून का जाता? तुमच्याशिवाय हे गाणगापूर ओस पडेल."
श्रीगुरूंनी सर्वांकडे करुणेने पाहिले आणि सांत्वन केले. "दुःख करू नका. आम्ही देहाने दूर गेलो तरी गाणगापूर सोडत नाही. रोज प्रातःकाळी संगमावर स्नान करून आम्ही अनुष्ठान करू आणि माध्यान्ही मठात भक्तांना दर्शन देऊ. मठात आमच्या निर्गुण पादुकांच्या रूपाने आम्ही सदैव असू. जो श्रद्धेने इथे येऊन पूजा करील, अश्वत्थाची सेवा करील, त्याची हाक आम्ही ऐकू. लौकिक दृष्टीने अदृश्य होऊ, पण भक्तांसाठी सदैव प्रत्यक्ष राहू."
श्रीशैलाकडे प्रयाण
त्यानंतर श्रीगुरू काही निवडक शिष्यांना बरोबर घेऊन श्रीशैलाकडे निघाले. गाणगापूरचे लोक बराच दूरपर्यंत अश्रूंनी निरोप देत मागे आले. एकेका वळणावर ते थांबत, पुन्हा दर्शन घेत आणि जड पावलांनी मागे फिरत. श्रीगुरूंनी त्यांना परत पाठवले आणि ते शिष्यांसह पुढे गेले.
वाटेत शिष्यांच्या मनात आठवणींचा पूर आला होता. वांझ म्हशीला आलेले दूध, भास्कराच्या शिध्यात जेवलेले हजारो लोक, सुकलेल्या काष्ठाला फुटलेली पालवी, दिवाळीत आठ ठिकाणी दिसलेले श्रीगुरू. हे सारे त्यांनी डोळ्यांनी पाहिले होते. आणि आता तेच गुरू त्यांच्या पुढे शांतपणे चालत होते, जणू नेहमीच्या संगमस्नानाला निघाले असावेत. त्यांच्या चालण्यात ना घाई होती, ना दुःख. शिष्यांना मात्र प्रत्येक पाऊल जड वाटत होते. कोणी काही बोलत नव्हते; प्रत्येक जण मनातल्या मनात शेवटचे दर्शन साठवत होता.
श्रीशैल म्हणजे मल्लिकार्जुनाचे पवित्र ज्योतिर्लिंग. घनदाट जंगल, डोंगरकडे आणि खोल दरीतून वाहणारी कृष्णा. तिथे कृष्णेच्या प्रवाहाला पाताळगंगा म्हणतात. श्रीगुरू त्या पाताळगंगेच्या तीरी आले.
पुष्पासन
तिथे श्रीगुरू शिष्यांना म्हणाले, "आमच्यासाठी फुलांचे आसन तयार करा." शिष्यांनी जड अंतःकरणाने कर्दळीची (केळीची) पाने आणली, त्यांवर शेवंती, कमळ, मालती, कण्हेर अशी फुले गुंफली आणि एक सुंदर पुष्पासन तयार केले. ते पाताळगंगेच्या प्रवाहावर ठेवले. फुले गुंफताना शिष्यांचे हात थरथरत होते; ज्या हातांनी रोज गुरूंच्या पूजेसाठी फुले वेचली, तेच हात आज निरोपाचे आसन सजवत होते.
तो दिवस होता माघ वद्य प्रतिपदा, शुक्रवार. परंपरेनुसार त्या वेळी गुरू (बृहस्पती) कन्या राशीत होता. सूर्य मावळतीकडे झुकला होता आणि नदीवर संध्याकाळची सोनेरी छाया पसरली होती.
श्रीगुरू पुष्पासनावर बसले. निघताना त्यांनी शिष्यांना आशीर्वाद दिला, "तुम्ही परत गाणगापूरला जा. आमच्या पादुकांची पूजा करा. आम्ही तिथेच आहोत. आम्ही पैलतीरी पोहोचलो की खूण म्हणून तुमच्याकडे प्रसादाची फुले पाठवू."
पुष्पासन प्रवाहाबरोबर हळूहळू पुढे सरकू लागले. शिष्य तीरावर उभे राहून डोळे भरून पाहत होते. आसन लहान लहान होत गेले आणि पाहता पाहता श्रीगुरू दृष्टीआड झाले. नदीवर फक्त लाटांचा आवाज उरला. कोणी काही बोलत नव्हते; सगळे स्तब्ध.
नावाड्यांचा निरोप
काही वेळाने नदीच्या पलीकडून काही नावाडी आले. ते म्हणाले, "आम्ही आत्ताच एक तेजस्वी संन्यासी पाहिले. हातात दंड, पायात सोन्याच्या पादुका. त्यांनी आपले नाव नृसिंह सरस्वती असे सांगितले आणि म्हणाले, 'आम्ही कर्दळीवनात जात आहोत. आमच्या शिष्यांना सांगा, आम्ही गाणगापुरात सदैव आहोत. काळजी करू नका.'" हे ऐकून शिष्यांच्या डोळ्यांतले अश्रू आनंदाश्रू झाले. ज्यांना त्यांनी आत्ता नदीत दिसेनासे होताना पाहिले, ते पैलतीरावर सुखरूप, तेजस्वी रूपात चालताना इतरांनी पाहिले होते. म्हणजे हा अंत नव्हता; हे होते निजानंदगमन, आपल्या आनंदस्वरूपात परत जाणे.
चार फुलांचा प्रसाद
आणि मग, जणू वचनपूर्तीची खूण म्हणून, प्रवाहावरून शेवंतीची फुले तरंगत परत आली; परंपरेनुसार ती प्रवाहाच्या उलट दिशेने आली. ती चार फुले सायंदेव, नंदी, नरहरी आणि सिद्ध या चार शिष्यांच्या हाती आली. हाच श्रीगुरूंचा प्रसाद असे समजून त्यांनी ती फुले मस्तकी धारण केली. श्रीगुरूंनी शरीराने निजानंदगमन केले होते, पण त्यांचे अभिवचन त्यांच्यासोबत होते.
त्या रात्री पाताळगंगेच्या काठी कोणाला झोप लागली नाही. एकीकडे वियोगाचे दुःख, दुसरीकडे अभिवचनाचा आधार. शिष्य एकमेकांना धीर देत होते: "श्रीगुरू म्हणाले आहेत, ते गाणगापुरात सदैव आहेत. त्यांचे वचन कधी खोटे ठरले आहे का?" प्रत्येकाला आठवत होते की दिवाळीत आठ ठिकाणी एकाच वेळी असणाऱ्या गुरूंना एका देहाची मर्यादा कशी असणार?
सकाळ झाली. शिष्य जड अंतःकरणाने पण श्रद्धेने गाणगापूरला परतले. वाटेत जिथे जिथे श्रीगुरूंबरोबर विसावा घेतला होता, तिथे तिथे ते थांबत आणि नमस्कार करत. मठात आल्यावर त्यांनी निर्गुण पादुकांची पूजा सुरू केली आणि श्रीगुरूंच्या वचनाप्रमाणे भक्तांना त्याच स्थानी त्यांची प्रचीती येत राहिली.
कथा संपवताना सिद्धमुनींचा कंठ दाटून आला. त्यांनी आपल्या झोळीतून एक जपून ठेवलेले फूल काढले आणि नामधारकाला दाखवत म्हणाले, "नामधारका, ज्या चार शिष्यांना फुले मिळाली, त्यांपैकी एक मी आहे. हा तोच प्रसाद. म्हणूनच मी तुला ही कथा साक्षीने सांगत आहे."
रोचक तपशील
- श्रीशैल (आंध्र प्रदेश) हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी मल्लिकार्जुनाचे स्थान आणि शक्तिपीठही आहे. येथे कृष्णा नदीला पाताळगंगा म्हणतात.
- कर्दळीवन हे श्रीशैलाजवळचे दुर्गम, घनदाट वन असून दत्तसंप्रदायात ते सिद्धांचे गुप्त तपस्थान मानले जाते. अक्कलकोटचे श्री स्वामी समर्थ याच कर्दळीवनातून प्रकट झाले, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
- गाणगापूरच्या मठात श्रीगुरूंच्या निर्गुण पादुका आहेत; त्यांचे दर्शन हे गाणगापूर यात्रेचे केंद्र आहे.
बोध / शिकवण
- गुरू देहाने अदृश्य झाले तरी त्यांचे अस्तित्व आणि कृपा संपत नाही.
- प्रसिद्धी आणि चमत्कारांची गर्दी साधनेला बाधक असते; गुरू म्हणूनच गुप्त होतात.
- गुरूंच्या पादुका आणि वचन हेच त्यांच्या अखंड सान्निध्याचे प्रतीक आहे.
- वियोगाचे दुःख गुरूंच्या अभिवचनावरील विश्वासाने सहन करावे.
पारायण / श्रद्धा
माघ वद्य प्रतिपदेला (गुरुप्रतिपदा) गाणगापूर आणि अनेक दत्तस्थानांत हा अध्याय विशेषत्वाने वाचला जातो.
पुढील अध्यायाशी संबंध
श्रीगुरूंच्या निजानंदगमनाची कथा सांगून झाल्यावर पुढील अध्यायात सिद्धमुनी ग्रंथाचा समारोप करतात आणि नामधारक कृतार्थ होतो.