श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ५२ : सिद्धमुनींचा समारोप
कांड: भक्तिकांड (शेवटचा अध्याय) | मुख्य पात्रे: सिद्धमुनी, नामधारक; शेवटी ग्रंथकर्ते सरस्वती गंगाधर | स्थळ: गाणगापूर
पार्श्वभूमी
अध्याय १ मध्ये संसारदुःखाने त्रस्त नामधारकाला सिद्धमुनी भेटले आणि त्यांनी श्रीगुरूंची कथा सांगायला सुरुवात केली. दत्तजन्मापासून श्रीपाद श्रीवल्लभ, नृसिंह सरस्वतींचा जन्म, संन्यास, गाणगापुरातील लीला आणि शेवटी कर्दळीवन गमन इथपर्यंत कथा पूर्ण झाली. या अध्यायात हा दीर्घ संवाद संपतो. कथा ऐकून नामधारकाची भावसमाधी लागते, सिद्धमुनी त्याला सावध करतात, ग्रंथाचे सार, श्रवण-पारायणाचे फळ आणि सप्ताह-पारायणाचा विधी सांगतात. ग्रंथाचा "कळस" म्हणावा असा हा अध्याय आहे.
सविस्तर कथा
एखादी कथा ऐकून माणूस देहभान विसरू शकतो का? सिद्धमुनींनी शेवटचा शब्द उच्चारला आणि नामधारकाच्या बाबतीत नेमके तेच घडले.
नामधारकाची भावसमाधी
श्रीगुरूंच्या कर्दळीवन गमनाची कथा संपली. सिद्धमुनींच्या हातातील ते प्रसादाचे फूल पाहून नामधारकाचे मन पूर्ण भरून आले. श्रीगुरू गुप्त झाले या वियोगाची वेदना आणि "आम्ही गाणगापुरात सदैव आहोत" या वचनाचा आनंद, दोन्ही एकाच वेळी त्याच्या हृदयात उसळल्या.
आणि मग तो जागीच स्तब्ध झाला. त्याचे देहभान हरपले. अंगाला घाम फुटला, कंठ दाटून आला, डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या, अंगावर रोमांच उभे राहिले. तो एक शब्दही बोलू शकत नव्हता. बाहेरचे जग त्याच्यासाठी नाहीसे झाले होते; उरले होते फक्त श्रीगुरूंचे स्मरण. ही होती भावसमाधी.
सिद्धमुनींनी शिष्याची ती अवस्था पाहिली आणि ते मनोमन प्रसन्न झाले. ज्या शिष्याला कथा ऐकून अशी अवस्था लागते, त्याचे श्रवण सफल झाले, हे ते जाणत होते. त्यांनी प्रेमाने नामधारकाच्या मुखावरून आणि अंगावरून हात फिरवला आणि त्याला हळुवारपणे सावध केले.
किती विलक्षण क्षण होता तो! अध्याय १ मधील नामधारक आठवा: उपाशी, थकलेला, दैवाला दोष देणारा, "माझे गुरू मला का सांभाळत नाहीत?" असा आक्रोश करणारा. आणि आज तोच नामधारक गुरुकथेच्या आनंदात इतका बुडाला होता की त्याला स्वतःच्या देहाचेही भान उरले नव्हते. बावन्न अध्यायांच्या प्रवासाने त्याचे दुःख विरघळून गेले होते.
नामधारकाची कृतज्ञता
नामधारक भानावर आला. त्याने सिद्धमुनींच्या चरणी मस्तक ठेवले आणि हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, संसारदुःखाने मी पोळलो होतो. गुरू कोण, कुठे शोधायचे, हेही मला कळत नव्हते. भुकेने, थकव्याने एका झाडाखाली पडलो होतो. तुम्ही भेटलात आणि श्रीगुरूंच्या कथेचे अमृत पाजलेत. आता माझी तहान शमली. मी धन्य झालो."
सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, तू जे ऐकलेस ते केवळ कथा नव्हे, तर वेदांचे सार आहे. ज्ञानकांडात तू गुरूंचे स्वरूप आणि अवतार ऐकलेस, कर्मकांडात आचार, व्रते आणि धर्माचरण ऐकलेस, आणि भक्तिकांडात श्रद्धेने भक्तांचे जीवन कसे पालटले ते ऐकलेस. ज्ञान, कर्म आणि भक्ती या तिन्हींचा संगम म्हणजे हे गुरुचरित्र. आता हे अमृत तू एकट्याने पिऊ नकोस; लोकांपर्यंत पोहोचव."
श्रवण-पारायणाचे फळ
नामधारकाने विचारले, "स्वामी, जे लोक तुमच्यासारख्या सिद्धांच्या मुखातून ही कथा ऐकू शकणार नाहीत, त्यांचे काय? त्यांना हे फळ कसे मिळेल?"
तेव्हा सिद्धमुनींनी श्रवण-पारायणाचे फळ सांगितले. "जो हे चरित्र श्रद्धेने वाचील किंवा ऐकील, त्याच्या घरी श्रीगुरू वास करतील. दारिद्र्य, रोग, संकट, ग्रहपीडा आणि बाधा दूर होतील. मनाला शांती मिळेल, स्वप्नात श्रीगुरूंचे दर्शन होईल. निःसंतानाला संतती मिळेल, अज्ञानाला ज्ञान मिळेल, आणि भक्ताला अंती मुक्ती मिळेल. पण हे सर्व श्रद्धेवर अवलंबून आहे. शंका घेऊन वाचणाऱ्याला शंकेइतकेच फळ मिळते."
सप्ताह-पारायणाचा विधी
त्यानंतर सिद्धमुनींनी पारायणाचा विधी सांगितला. पारायण करणाऱ्याने शुचिर्भूत राहावे; सात दिवस संयमाने राहावे, ब्रह्मचर्य पाळावे, सात्त्विक व मोजका आहार घ्यावा, जमिनीवर झोपावे आणि रोज ठरलेले अध्याय एकाग्र मनाने वाचावेत. वाचन सुरू करण्यापूर्वी गुरूंचे स्मरण व संकल्प करावा.
ग्रंथात सांगितलेली सात दिवसांची विभागणी अशी:
| दिवस | अध्याय |
|---|---|
| पहिला | १ ते ७ |
| दुसरा | ८ ते १८ |
| तिसरा | १९ ते २८ |
| चौथा | २९ ते ३४ |
| पाचवा | ३५ ते ३७ |
| सहावा | ३८ ते ४३ |
| सातवा | ४४ ते ५२ (व अवतरणिका) |
सप्ताह पूर्ण झाल्यावर आठव्या दिवशी ब्राह्मण दांपत्याला भोजन घालून यथाशक्ती दक्षिणा द्यावी, किंवा अन्नदान करून समाप्ती करावी. असे सप्ताह-पारायण केल्यास मनोकामना पूर्ण होतात आणि श्रीगुरूंची प्रचीती येते, असे सिद्धमुनी म्हणाले. दत्तभक्तांच्या परंपरेत असे मानले जाते की नियम महत्त्वाचे आहेत, पण त्याहून महत्त्वाचा आहे भाव. पारायण करणारा स्वतःला नामधारकाच्या जागी ठेवून वाचतो, आणि कथा सांगणारे सिद्धमुनी म्हणजे स्वतः श्रीगुरूच, अशी भावना ठेवतो. अशा भावाने केलेले पारायण निष्फळ होत नाही, अशी श्रद्धा आहे.
कृतार्थ नामधारक
नामधारकाला आठवले की पहिल्या भेटीत सिद्धमुनींनी त्याच्या दुःखावर उपाय म्हणून श्रीगुरूंच्या कथेचा मार्ग दाखवला होता. तेव्हा त्याला ते केवळ सांत्वन वाटले होते. आज तो मार्ग प्रत्यक्ष अनुभव बनला होता. त्याच्या आयुष्यातील परिस्थिती बदलली होती की नाही, यापेक्षा त्याचे मन बदलले होते; आणि खरे परिवर्तन तेच असते.
हे सर्व ऐकून नामधारकाचे अंतःकरण पूर्ण शांत झाले. सिद्धमुनींच्या कृपेने त्याला गुरुतत्त्वाचा अनुभव आला; त्याला जाणवले की ज्या श्रीगुरूंची कथा तो ऐकत होता, तेच त्याच्या अंतःकरणात आहेत. नामधारक कृतार्थ झाला.
पण त्याची एक शेवटची विनंती होती. तो म्हणाला, "स्वामी, ही कथा इतकी विशाल आहे की प्रत्येक वेळी सगळी आठवेलच असे नाही. संपूर्ण चरित्र मला थोडक्यात पुन्हा सांगा, म्हणजे ते रोज स्मरणात ठेवता येईल." सिद्धमुनींनी ती विनंती मान्य केली; तोच संक्षेप पुढील अवतरणिकेत येतो.
ग्रंथकर्त्याचे विनम्र निवेदन
शेवटी ग्रंथकर्ते सरस्वती गंगाधर विनम्रपणे सांगतात की ही कथा त्यांनी आपल्या बुद्धीने नव्हे, तर श्रीगुरूंच्या कृपेने आणि पूर्वजांकडून (सायंदेवाच्या वंशपरंपरेतून) आलेल्या भक्तीने लिहिली आहे; वाचकांनी त्यातील दोष क्षमा करून केवळ गुरुभक्तीचा भाव ग्रहण करावा. ग्रंथ ते श्रीदत्तात्रेयांच्या चरणी अर्पण करतात.
रोचक तपशील
- ग्रंथकर्ते सरस्वती गंगाधर हे अध्याय १३-१४ मध्ये भेटणाऱ्या श्रीगुरूंचे शिष्य सायंदेव यांच्या वंशातील होते. परंपरेनुसार वंशक्रम सायंदेव → नागनाथ → देवराव → गंगाधर → सरस्वती असा सांगितला जातो.
- सप्ताहाची विभागणी समान नाही: पाचव्या दिवशी फक्त तीन अध्याय, तर सातव्या दिवशी नऊ. काही घराण्यांत थोडी वेगळी विभागणीही रूढ आहे.
- नामधारकाची भावसमाधी ही भक्तिशास्त्रातील "अष्टसात्त्विक भावां"ची (घाम, कंप, रोमांच, अश्रू, स्वरभंग इत्यादी) आठवण करून देते.
बोध / शिकवण
- गुरुचरित्र हे ज्ञान, कर्म आणि भक्ती या तिन्ही मार्गांचा संगम आहे.
- कथेचे फळ श्रद्धेच्या प्रमाणात मिळते; शंका ही फळाची मर्यादा ठरते.
- पारायणात बाह्य नियमांइतकेच अंतःकरणाची शुद्धता महत्त्वाची आहे.
- मिळालेले ज्ञान स्वतःपुरते न ठेवता इतरांपर्यंत पोहोचवावे.
- सद्गुरूंच्या कृपेने शोधक शिष्य कृतार्थ होतो; शोधाचा शेवट गुरुचरणातच होतो.
पारायण / श्रद्धा
सप्ताह-पारायणाच्या सातव्या दिवशी हा अध्याय वाचला जातो. ग्रंथात सांगितलेली विभागणी: पहिला दिवस अ. १–७, दुसरा ८–१८, तिसरा १९–२८, चौथा २९–३४, पाचवा ३५–३७, सहावा ३८–४३ आणि सातवा ४४–५२ व अवतरणिका. (काही घराण्यांत थोडी वेगळी विभागणी आढळते.)
पुढील अध्यायाशी संबंध
यानंतर येणारा ५३ वा अध्याय, म्हणजे अवतरणिका, संपूर्ण ग्रंथाचा संक्षेप असून तो पारायणाच्या शेवटी वाचला जातो.