श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ५३ : अवतरणिका
कांड: अवतरणिका (संपूर्ण ग्रंथाचा संक्षेप) | मुख्य पात्रे: सिद्धमुनी, नामधारक; संक्षेपात ग्रंथातील सर्व पात्रे | स्थळ: संपूर्ण ग्रंथातील स्थळे (पीठापूर, कुरवपूर, कारंजा, काशी, औदुंबर, गाणगापूर, श्रीशैल)
पार्श्वभूमी
५२ अध्यायांचा सिद्धमुनी-नामधारक संवाद पूर्ण झाल्यानंतर ५३ वा अध्याय येतो. "अवतरणिका" म्हणजे ग्रंथाचा सारांश किंवा अनुक्रमणिका. यात संपूर्ण गुरुचरित्राची कथा ओवीबद्ध स्वरूपात, क्रमाने आणि थोडक्यात गुंफलेली आहे. अध्याय ५२ च्या शेवटी नामधारकाने "संपूर्ण चरित्र थोडक्यात सांगा" अशी विनंती केली होती; तिचे उत्तर म्हणजे हा अध्याय. सप्ताह-पारायणाच्या शेवटी तो वाचण्याची प्रथा असल्यामुळे दत्तभक्तांच्या घरी हा अध्याय विशेष परिचित आहे.
सविस्तर कथा
बावन्न अध्याय, शेकडो प्रसंग, दोन अवतार आणि असंख्य भक्त. हे सगळे एका श्वासात कसे आठवणार? नामधारकाची ही अडचण ओळखून सिद्धमुनींनी संपूर्ण गुरुचरित्र एका माळेसारखे गुंफले; प्रत्येक मणी एक कथा, आणि धागा एकच: दत्तप्रभूंची भक्तांवरील करुणा.
नामधारकापासून दत्तजन्मापर्यंत
सिद्धमुनी सुरुवात करतात नामधारकाच्याच कथेपासून: संसारदुःखाने पोळलेला एक भक्त, झाडाखाली थकून पडलेला असताना स्वप्नात दिसलेला योगी आणि मग सिद्धांची प्रत्यक्ष भेट (अध्याय १). मग ते गुरुमहिमेकडे वळतात: वेदधर्म ऋषींची कुष्ठावस्थेतही सेवा करणारा शिष्य दीपक (अध्याय २), भक्त अंबरीषाचे रक्षण करणारी अंबरीष-दुर्वास कथा (अध्याय ३), आणि अत्रि-अनसूयेच्या घरी ब्रह्मा, विष्णू, महेश या त्रिमूर्तींचा दत्तात्रेय रूपाने झालेला जन्म (अध्याय ४).
श्रीपाद श्रीवल्लभ अवतार
पुढे कथा पीठापूरला येते. आपळराज आणि सुमतेच्या घरी श्राद्धदिनी अतिथी म्हणून आलेले दत्तप्रभू सुमतेच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन श्रीपाद श्रीवल्लभ रूपाने जन्मतात (अध्याय ५). त्यानंतर गोकर्ण महाबळेश्वराची उत्पत्ती आणि गोकर्ण क्षेत्राचा महिमा, मित्रसह राजा व चांडाळ स्त्रीचा उद्धार (अध्याय ६-७). मंदबुद्धी पुत्रामुळे जीव देऊ पाहणाऱ्या मातेला श्रीपादांनी दिलेला शनिप्रदोषाचा उपदेश आणि पुढील जन्मी तेजस्वी पुत्र होण्याचे वचन (अध्याय ८). नदीतीरी राजवैभव पाहून मोहित झालेल्या रजकाला पुढील जन्मी राजपदाचा वर, आणि कुरवपुरात श्रीपादांचे गुप्त होणे (अध्याय ९). लुटारूंनी मारलेल्या भक्त वल्लभेशाला श्रीपादांनी दिलेले पुनर्जीवन (अध्याय १०). हे सारे प्रसंग सिद्धमुनी एकामागून एक आठवतात. श्रीपादांचा हा अवतार म्हणजे जणू बीज: त्यात दिलेली वचने, जसे रजकाला दिलेला वर आणि मंदबुद्धी पुत्राच्या मातेला दिलेले वचन, पुढच्या अवतारात फळाला येतात.
श्री नृसिंह सरस्वती: जन्म ते गाणगापूर
यानंतर कारंज्यात माधव-अंबेच्या पोटी नरहरीचा जन्म होतो; केवळ "ॐ" उच्चारणारा बालक मुंजीनंतर चारी वेद म्हणू लागतो (अध्याय ११). काशीत संन्यास घेऊन तो श्री नृसिंह सरस्वती होतो (अध्याय १२). दक्षिणेकडे येताना ब्राह्मणाची उदरव्याधी दूर होते आणि सायंदेवाची भेट होते; क्रूर यवन राजापासून सायंदेवाचे रक्षण होते (अध्याय १३-१४). शिष्यांना तीर्थयात्रेला पाठवून श्रीगुरू परळी वैजनाथ येथे गुप्त राहतात (अध्याय १५). भिलवडीत गुरुभक्तीचा उपदेश, मंदबुद्धी ब्राह्मणाला ज्ञानप्राप्ती (अध्याय १६-१७). अमरापुरात घेवड्याचा वेल उपटताच धनकलश सापडतो (अध्याय १८). औदुंबराचा महिमा, चौसष्ट योगिनींची सेवा आणि गंगानुजावर कृपा (अध्याय १९). ब्रह्मसमंधाच्या बाधेतून स्त्रीची मुक्ती आणि मृत बालकाचे पुनर्जीवन (अध्याय २०-२१).
मग श्रीगुरू गाणगापूरला येतात. वांझ म्हशीला दूध येते (अध्याय २२), ब्रह्मराक्षसाचा उद्धार होतो आणि ग्रामाधिपती सन्मानाने मठ बांधतो (अध्याय २३), आणि शंका घेणाऱ्या त्रिविक्रम भारतींना विश्वरूप दर्शन होते (अध्याय २४). इथे ज्ञानकांड पूर्ण होते. पीठापूर, कुरवपूर, कारंजा, काशी, परळी, भिलवडी, औदुंबर, अमरापूर आणि शेवटी गाणगापूर: नकाशावर पाहिले तर हा प्रवास उत्तरेपासून दक्षिणेपर्यंत, कृष्णा-भीमेच्या खोऱ्यापर्यंत पसरलेला आहे. प्रत्येक मुक्कामी कोणाचा तरी संसार सावरला गेला, कोणाचे तरी दुःख दूर झाले.
कर्मकांडाचा संक्षेप
कर्मकांडाच्या कथा सिद्धमुनी थोडक्यात सांगतात: श्रीगुरूंना वादाचे आव्हान देणारे दोन गर्विष्ठ ब्राह्मण आणि वेदांचा विस्तार (अध्याय २५-२६); मातंगाच्या मुखी वेद आणि त्याच्या पूर्वजन्मांतून उलगडणारा कर्मविपाक (अध्याय २७-२८); वामदेव ऋषी आणि ब्रह्मराक्षसाच्या कथेतून भस्माचा महिमा (अध्याय २९); पतिनिधनाने शोकग्रस्त पतिव्रतेला पतिव्रता धर्माचा उपदेश आणि तिच्या पतीचे पुनर्जीवन (अध्याय ३०-३२); महानंदा, माकड व कोंबड्याच्या कथेतून रुद्राक्ष महिमा (अध्याय ३३); भद्रसेन राजाच्या पुत्राच्या कथेतून रुद्राध्याय महिमा (अध्याय ३४); कच-देवयानी आणि सीमंतिनीच्या सोमवार व्रताची कथा (अध्याय ३५); आणि शेवटी सात्त्विक ब्राह्मणाचा आचार व आचारधर्माचा उपदेश (अध्याय ३६-३७). या कांडाचा संदेश एकच: श्रद्धा आचाराशिवाय अपूर्ण आणि आचार श्रद्धेशिवाय कोरडा. भस्म, रुद्राक्ष, व्रत, जप ही बाह्य साधने आहेत; पण त्यांच्यामागे गुरुभक्तीचा भाव असला तरच ती फळ देतात.
भक्तिकांडाचे प्रसंग
शेवटी भक्तिकांड येते: गरीब भास्कराचा शिधा चार हजार लोकांना पुरतो (अध्याय ३८); साठ वर्षांच्या गंगेला संतती होते (अध्याय ३९); कुष्ठरोगी नरहरीच्या सेवेने सुकलेल्या काष्ठाला पालवी फुटते (अध्याय ४०); सायंदेवाला काशीयात्रेचे वर्णन आणि अनंत व्रत मिळते (अध्याय ४१-४२); विणकर तंतुकाला क्षणात श्रीशैल दर्शन होते (अध्याय ४३); नंदी ब्राह्मणाचा कुष्ठरोग जातो आणि कवी नरकेसरीला कल्लेश्वराच्या लिंगातच श्रीगुरूंचे दर्शन होते (अध्याय ४४-४५). दिवाळीत श्रीगुरू एकाच वेळी सात शिष्यांच्या घरी आणि गाणगापुरात असतात (अध्याय ४६); गुरुवचनावर उभे पीक कापणाऱ्या शेतकऱ्याला शंभरपट पीक येते (अध्याय ४७); अमरजा संगम आणि अष्टतीर्थांचा महिमा प्रकट होतो आणि बहीण रत्नाई रोगमुक्त होते (अध्याय ४८); शिव-पार्वती संवादरूप गुरुगीतेचा उपदेश होतो (अध्याय ४९); पूर्वजन्मीचा रजक, बिदरचा बादशहा, रोगमुक्त होऊन श्रीगुरूंना सन्मानाने आपल्या राजधानीत नेतो (अध्याय ५०); आणि अंती श्रीगुरू श्रीशैलावर पाताळगंगेत पुष्पासनावर बसून कर्दळीवनात निजानंदगमन करतात, शिष्यांना प्रसादाची फुले पाठवतात आणि "आम्ही गाणगापुरात सदैव आहोत" असे अभिवचन देतात (अध्याय ५१). कथा ऐकून नामधारकाची भावसमाधी लागते आणि सिद्धमुनी पारायणाचा विधी सांगतात (अध्याय ५२).
माळ पूर्ण झाली
हे सारे क्रमाने सांगून झाल्यावर सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "नामधारका, हा संक्षेप जो श्रद्धेने वाचील, त्याला संपूर्ण चरित्राच्या स्मरणाचा लाभ होईल. ज्याला रोज संपूर्ण ग्रंथ वाचणे शक्य नाही, त्याने ही अवतरणिका वाचावी." नामधारक हा सारांश हृदयात साठवतो. एका दुःखी, भटकणाऱ्या माणसापासून सुरू झालेला प्रवास गुरुकृपेने पूर्णत्वाला पोहोचतो, आणि ग्रंथ पूर्णतेला येतो.
रोचक तपशील
- गुरुचरित्राचे तीन कांड, ज्ञान (अ. १–२४), कर्म (अ. २५–३७) आणि भक्ती (अ. ३८–५२), अवतरणिकेत एकाच प्रवाहात येतात.
- अवतरणिकेत प्रत्येक अध्यायाची कथा साधारण एक-दोन ओव्यांत गुंफली आहे, त्यामुळे ती स्मरणासाठी सोपी ठरते.
- काही आवृत्त्यांमध्ये अवतरणिका स्वतंत्रपणे क्रमांकाशिवाय छापली जाते, तर काहींत ती ५३ वा अध्याय मानली जाते.
बोध / शिकवण
- संपूर्ण गुरुचरित्र एकाच सूत्रात बांधलेले आहे: दत्तप्रभू युगानुयुगे भक्तांसाठी अवतरतात.
- सारांशाचे स्मरण हे पूर्ण ग्रंथाच्या चिंतनाचे दार आहे.
- ज्ञान, कर्म आणि भक्ती हे तिन्ही गुरुकृपेच्या एकाच प्रवाहाचे भाग आहेत.
- कथा संपते, पण गुरूंचे अभिवचन ("आम्ही गाणगापुरात सदैव आहोत") अखंड राहते.
पारायण / श्रद्धा
सप्ताह-पारायणाच्या शेवटी हा अध्याय वाचण्याची प्रथा आहे. तसेच रोज संपूर्ण ग्रंथ वाचणे शक्य नसलेले अनेक भक्त नित्यपाठ म्हणून केवळ हा ५३ वा अध्याय वाचतात आणि त्याला संपूर्ण गुरुचरित्र स्मरणाचे फळ मानतात.
समारोप
अवतरणिकेने श्रीगुरुचरित्राचा प्रवास पूर्ण होतो. नामधारकाच्या व्याकूळ शोधापासून सुरू झालेली ही कथा त्याच्या कृतार्थतेत संपते. प्रत्येक वाचकासाठी हाच संदेश आहे: गुरू दूर नाहीत; श्रद्धेने स्मरण केले की ते धावून येतात. श्री गुरुदेव दत्त.