श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय ३१

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३१ : पतिव्रता धर्म

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती (ब्रह्मचारी रूपात), माहूरची पतिव्रता; कथांतर्गत – नारद, विंध्य पर्वत, अगस्ती ऋषी, लोपामुद्रा, बृहस्पती | स्थळ: गाणगापूर क्षेत्र (कथेतील स्थळे – विंध्य पर्वत, काशी)

पार्श्वभूमी

तिसाव्या अध्यायात माहूरच्या तरुणीचा पती गाणगापूरला पोहोचताच मरण पावला, आणि ब्रह्मचारीरूपी श्रीगुरूंनी तिला देहाच्या नश्वरतेचे ज्ञान दिले. शांत झालेल्या त्या स्त्रीने विचारले, "पतिव्रतेचा धर्म काय?" सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की त्यावर ब्रह्मचाऱ्याने स्कंदपुराणाच्या काशीखंडातील अगस्ती-लोपामुद्रेची कथा सांगून स्त्रीधर्माचे शास्त्रोक्त विवेचन केले. हा अध्याय उपदेशपर असून ग्रंथकाळातील (मध्ययुगीन) धर्मशास्त्रीय दृष्टिकोन मांडतो.

सविस्तर कथा

एक पर्वत इतका वाढला, की सूर्याचा मार्गच अडला. जगात अंधार पसरला. आणि तो पर्वत नमला एका ऋषींपुढे, ज्यांच्या पत्नीचे पातिव्रत्य देवांनाही वंदनीय होते. पतिव्रता धर्म सांगताना ब्रह्मचाऱ्याने हीच कथा का निवडली? ऐका.

सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "बाळा, ते दृश्य डोळ्यांसमोर आण. गाणगापूरच्या वाटेवर पतीचे शव समोर ठेवून ती तरुणी बसली आहे. तिच्याभोवती गावचे लोक उभे आहेत, आणि समोर तो तेजस्वी ब्रह्मचारी शांतपणे बसला आहे. अश्रू पुसत ती विचारते, 'महाराज, आता मी काय करावे? पतिव्रतेचा धर्म मला सांगा.'"

ब्रह्मचारी तिच्याकडे करुणेने पाहत म्हणाला, "माते, तू हा प्रश्न विचारलास हेच तुझ्या संस्काराचे लक्षण आहे. काशीखंडात जे सांगितले आहे ते मी तुला कथेसह सांगतो, शांत चित्ताने ऐक."

एकदा देवर्षी नारद फिरत फिरत विंध्य पर्वतावर आले. विंध्याने त्यांचा मोठा सत्कार केला. बोलता बोलता नारद सहज म्हणाले, "विंध्या, तू मोठा आहेस खरा, पण मेरू पर्वताची गोष्टच वेगळी. सूर्य, चंद्र, सगळे ग्रह त्याला प्रदक्षिणा घालतात." एवढे बोलून नारद निघून गेले. पण विंध्याच्या मनात मत्सराची ठिणगी पडली. "मेरूपेक्षा मी कमी का?" असे म्हणत तो वाढू लागला, इतका वाढला की त्याने सूर्याचा मार्गच अडवला. दक्षिणेकडे अंधार, उत्तरेकडे सतत उन्हाचा ताप. यज्ञ थांबले, ऋतुचक्र बिघडले, सगळे जग त्रस्त झाले.

देव घाबरून ब्रह्मदेवांकडे गेले. ब्रह्मदेव म्हणाले, "विंध्य हा अगस्ती ऋषींचा शिष्य आहे. त्यांच्याशिवाय तो कोणाचे ऐकणार नाही. काशीला जा आणि त्यांना विनंती करा." अगस्ती ऋषी म्हणजे साधे ऋषी नव्हेत. पुराणांत त्यांच्या सामर्थ्याच्या अनेक कथा येतात; त्यांनी एका आचमनात समुद्र प्राशन केला होता, अशी कथा आहे. पण त्या वेळी ते काशीत, विश्वेश्वराच्या सान्निध्यात तपश्चर्या करत होते आणि काशी सोडण्याची त्यांची मुळीच इच्छा नव्हती. त्यांना विनंती कशी करायची, हा देवांपुढे मोठा प्रश्न होता. देव आणि देवगुरू बृहस्पती काशीला अगस्ती ऋषींच्या आश्रमात पोहोचले. तिथे त्यांनी अगस्तींची पत्नी लोपामुद्रा हिला पाहिले. तिच्या पातिव्रत्याचे तेज पाहून बृहस्पती भारावले आणि सर्व देवांसमोर तिची स्तुती करत त्यांनी पतिव्रतेचे धर्म सांगितले.

बृहस्पती म्हणाले, "हे देवांनो, या लोपामुद्रेकडे पाहा. राजकन्या असूनही तिने ऋषींच्या आश्रमातील साधे जीवन आनंदाने स्वीकारले. पतीच्या तपश्चर्येत ती कधी अडथळा झाली नाही; उलट तीच त्यांच्या तपाचे बळ आहे. अशा पतिव्रतेच्या दर्शनानेही पुण्य मिळते." आणि मग त्यांनी पतिव्रतेची लक्षणे एकेक करून सांगितली.

ब्रह्मचारी तेच धर्म त्या तरुणीला सांगू लागला. "पतिव्रतेसाठी पती हाच तिचा देव, गुरू आणि तीर्थ असतो. ती पतीच्या आधी उठते, स्नान करून घर स्वच्छ करते, अंगणात सडा-रांगोळी घालते, देवपूजा व तुळशीपूजा करते. प्रसन्न मनाने स्वयंपाक करून पती, वडीलधारी माणसे आणि दारी आलेल्या अतिथीला आधी जेऊ घालते आणि मग स्वतः जेवते. ती पतीशी वाद घालत नाही, उलट उत्तर देत नाही, परपुरुषाकडे वाईट नजरेने पाहत नाही. पती घरी नसताना शृंगार करत नाही आणि विनाकारण परगृही जात नाही. दुराचारी स्त्रियांची संगत टाळते."

हे सांगताना ब्रह्मचारी थांबला आणि म्हणाला, "माते, पण खरी पतिव्रता बाहेरच्या आचारापेक्षा मनाने ओळखली जाते. पती गरीब असो, रोगी असो, कुरूप असो, ती त्याचा अनादर करत नाही. त्याच्या सुखात सुखी होते आणि दुःखात त्याची सावली होते. तू तुझ्या आजारी पतीची तीन वर्षे सेवा केलीस आणि त्याला एवढ्या दूर घेऊन आलीस, यातच तुझे पातिव्रत्य दिसते."

ते ऐकून तिचे डोळे पुन्हा भरून आले. ब्रह्मचारी पुढे म्हणाला, "शास्त्र सांगते, पतिव्रतेचे पुण्य इतके मोठे की ती आपल्या पतीच्या कुळातील एकवीस आणि माहेरच्या कुळातील एकवीस, अशा बेचाळीस पिढ्यांचा उद्धार करते. आणि जी स्त्री दुराचार करते, ती तितक्याच पिढ्यांना अधोगतीला नेते." त्याने पुराणातल्या पतिव्रतांच्या आठवणी सांगितल्या. अत्रि ऋषींची पत्नी अनसूया, जिच्या पोटी दत्तात्रेय अवतरले. सावित्री, जिने आपल्या निष्ठेने यमाकडून सत्यवानाचे प्राण परत आणले. वसिष्ठपत्नी अरुंधती, जिला आजही विवाहात वंदन केले जाते.

मग ब्रह्मचाऱ्याने कथेचा शेवट सांगितला. बृहस्पतींच्या तोंडून आपल्या पत्नीची स्तुती ऐकून अगस्ती प्रसन्न झाले. देवांनी विंध्याची हकीकत सांगितली. काशी सोडणे अगस्तींना फार जड गेले, पण लोककल्याणासाठी ते लोपामुद्रेसह दक्षिणेकडे निघाले. गुरूंना येताना पाहून विंध्य पर्वत नम्रपणे खाली वाकला आणि त्याने साष्टांग नमस्कार केला. अगस्ती म्हणाले, "मी परत येईपर्यंत असाच नमलेला राहा." आणि अशी कथा आहे की अगस्ती पुन्हा उत्तरेकडे परतलेच नाहीत. विंध्य आजही तसाच नमलेला आहे, आणि सूर्याचा मार्ग मोकळा झाला.

ब्रह्मचारी म्हणाला, "पाहिलेस? लोपामुद्रेने सुखाचे काशी सोडले आणि पतीसोबत अनोळखी दक्षिणेकडे निघाली. पतीच्या धर्मकार्यात ती सावलीसारखी होती. हेच खरे पातिव्रत्य. आणि लक्षात घे, ज्या विंध्याला देवही आवरू शकले नाहीत, तो अगस्तींपुढे क्षणात नमला. गुरूचे सामर्थ्य असे असते. मनात कितीही मोठा अहंकाराचा पर्वत उभा असला, तरी गुरूपुढे तो वाकतो."

सर्व ऐकून ती स्त्री काही क्षण गप्प राहिली. संगमाकडून येणारा वारा, दूरवरच्या घंटेचा नाद आणि लोकांची कुजबुज यांतही तिचे मन एकाच विचारावर स्थिर होते. मग पतीच्या शवाकडे पाहत तिने धीर करून विचारले, "महाराज, सौभाग्यवतीचा धर्म मी समजले. पण ज्याचा पतीच गेला, तिचा धर्म काय? आता मी काय करावे?" सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, या प्रश्नाचे उत्तर आणि पुढे घडलेला चमत्कार पुढच्या अध्यायात ऐक."

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

सौभाग्य, संसारातील सुसंवाद आणि पतीच्या कल्याणासाठी अनेक स्त्रिया अध्याय ३० ते ३२ हा कथाभाग वाचतात, अशी भक्तपरंपरा आहे.

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात ब्रह्मचारी विधवाधर्म सांगतो, तिला चार रुद्राक्ष देऊन श्रीगुरूंच्या दर्शनाला पाठवतो, आणि श्रीगुरूंच्या आशीर्वादाने तिचा पती जिवंत होतो.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर