श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ३० : पतिनिधनाने शोकग्रस्त पतिव्रता
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती (ब्रह्मचारी रूपात), माहूरचा ब्राह्मण गोपीनाथ, त्याचा पुत्र व सून | स्थळ: माहूर; गाणगापूर क्षेत्र
पार्श्वभूमी
वेद, कर्मविपाक आणि भस्ममहिमा सांगून झाल्यावर सिद्धमुनी नामधारकाला पुढची कथा सांगतात. ही कथा अध्याय ३० ते ३२ अशा तीन अध्यायांत पसरलेली आहे. एका तरुण पतिव्रतेच्या दुःखातून श्रीगुरू देहाची अनित्यता, पतिव्रताधर्म आणि शेवटी आपल्या कृपेचे सामर्थ्य दाखवतात. ही कथा माहूरपासून सुरू होते; माहूर हे स्वतः दत्तात्रेयांचे निद्रास्थान मानले जाणारे प्राचीन क्षेत्र आहे.
सविस्तर कथा
एका स्त्रीने आपल्या आजारी पतीला वाचवण्यासाठी घर, आई-वडील, सासर सगळे मागे टाकले. शेकडो कोसांचा प्रवास केला. आणि ज्या गावात आशेचा किरण होता, त्याच गावाच्या वेशीवर तिचा पती गेला. नियती इतकी क्रूर का होते? आणि अशा क्षणी गुरू कुठे असतात? सिद्धमुनी म्हणाले, "नामधारका, हीच कथा ऐक."
दत्तात्रेयांचे क्षेत्र माहूर येथे गोपीनाथ नावाचा एक सदाचारी ब्राह्मण राहत होता. घरात सुबत्ता होती, पण एक मोठे दुःख होते: त्याला होणारी मुले जगत नसत. एकामागून एक मुले दगावली. पती-पत्नीने देवाची आराधना केली, आणि शेवटी देवकृपेने त्यांना एक पुत्र झाला. तो जगला. आई-वडिलांनी त्याला फुलासारखे जपले. पाचव्या वर्षी त्याचा उपनयन संस्कार झाला आणि बाराव्या वर्षी एका रूपवान, सुशील आणि श्रीमंत घरच्या मुलीशी त्याचा विवाह झाला. घरात आनंद ओसंडून वाहत होता.
पण हा आनंद फार काळ टिकला नाही. मुलगा सोळा वर्षांचा झाला आणि त्याला एक रोग जडला. ताप उतरेना, अंग क्षीण होऊ लागले. पुढे तीन वर्षे तो आजार वाढत गेला आणि त्याला क्षयरोग झाला. अनेक वैद्य आले, औषधे झाली, नवस झाले, पण गुण आला नाही. तो तरुण दिवसेंदिवस सुकत चालला.
या सगळ्या काळात त्याची पत्नी अत्यंत निष्ठेने त्याची सेवा करत होती. ती रात्रभर जागी राही, त्याला औषध देई, त्याचे कपडे धुई, त्याला उचलून बसवी. स्वतःचे खाणे-पिणे, आराम, साजशृंगार सगळे विसरून ती एकच गोष्ट मागत होती: "माझा पती बरा होऊ दे."
शेवटी कोणी तरी सांगितले, "भीमा-अमरजेच्या संगमावर गाणगापुरात श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती आहेत. त्यांच्या दर्शनाने असाध्य रोगही बरे होतात." त्या स्त्रीच्या मनात आशा जागी झाली. तिने पतीला घेऊन गाणगापूरला जाण्याचा निश्चय केला. दोघांचे आई-वडील श्रीमंत होते; त्यांनी प्रवासाची सर्व व्यवस्था केली आणि जड अंतःकरणाने मुलांना निरोप दिला. आईने मुलाचा चेहरा पुन्हा पुन्हा कुरवाळला; जणू तिला वाटत होते की हे शेवटचे दर्शन तर नव्हे?
प्रवास खडतर होता. रस्त्यात खडबडीत वाटा, उन्हाचा तडाखा, रात्री धर्मशाळांमधले मुक्काम. पती अधिकच थकत होता. पत्नी त्याला धीर देत होती: "थोडेच दिवस. एकदा श्रीगुरूंचे दर्शन झाले की सगळे ठीक होईल." अनेक दिवसांनी ते गाणगापूरच्या अगदी जवळ पोहोचले. दूरवर संगमाचे पाणी चमकताना दिसत होते.
त्या संध्याकाळी पतीने तिचा हात हातात घेतला आणि क्षीण आवाजात म्हणाला, "तू माझ्यासाठी किती सोसलेस. उद्या श्रीगुरूंचे दर्शन होईल ना?" ती हसून म्हणाली, "हो, उद्या नक्की." पण तो "उद्या" त्याच्या नशिबात नव्हता.
नियतीने परीक्षा मांडली. श्रीगुरूंचे दर्शन होण्यापूर्वीच, गाणगापूर क्षेत्रात पोहोचताच, त्या तरुणाने शेवटचा श्वास घेतला.
त्या तरुणीवर आकाश कोसळले. काही क्षण तिला काय झाले तेच कळेना. ती पतीचे शव कवटाळून धाय मोकलून रडू लागली. तिचा विलाप हृदय पिळवटणारा होता: "मी कोणत्या आशेने इथे आले आणि काय झाले! आई-वडील, सासू-सासरे सगळ्यांना सोडून मी आले. आता परत जाऊन कोणाचे तोंड पाहू? सासूबाईंना काय सांगू, की तुमचा एकुलता एक मुलगा मी वाटेत गमावला? गुरुदर्शनाच्या आशेने आलो आणि दर्शनापूर्वीच माझे सौभाग्य हरपले. देवा, माझे कोणते पाप होते? मी कोणाचा संसार मोडला होता, की आज माझा मोडला?" ती आपल्या नशिबाला, पूर्वजन्मीच्या कर्मांना दोष देत आक्रोश करू लागली. तिच्याभोवती गावचे लोक जमले. कोणी हळहळले, कोणी डोळे पुसले, पण तिचे सांत्वन कोणालाच करता येईना.
त्याच वेळी तिथे एक तेजस्वी ब्रह्मचारी आला (काही अनुवादांत त्याला संन्यासी म्हटले आहे). अंगाला भस्म, हातात दंड-कमंडलू, आणि चेहऱ्यावर विलक्षण शांती. तो ब्रह्मचारी म्हणजे स्वतः श्रीगुरूच होते, पण हे कोणालाच ठाऊक नव्हते. तो तिच्याजवळ आला आणि मृदू आवाजात विचारले, "माते, तू एवढी का रडते आहेस? कोण आहेस तू? कुठून आलीस?" तिने हुंदके देत आपली सगळी कहाणी सांगितली.
ब्रह्मचारी तिच्याजवळ बसला आणि तिला ज्ञान सांगू लागला: "मुली, शोक करून काय होणार? रडल्याने गेलेला परत येत नाही. हा देह पंचमहाभूतांचा आहे, आणि जन्माला आलेल्याचा मृत्यू निश्चित आहे. जीव आपल्या कर्मानुसार देह धारण करतो आणि ते कर्म संपले की देह सोडतो. पती, पत्नी, पुत्र ही नाती नदीत वाहत येणाऱ्या लाकडांच्या ओंडक्यांसारखी आहेत; पुराच्या पाण्यात काही काळ एकत्र येतात आणि पुन्हा वेगळी होतात. कोणी कोणाचा कायमचा नाही. आत्मा अमर आहे, देह नश्वर आहे. ब्रह्मदेवाने कपाळी लिहिलेले कोणालाही टळत नाही. तुझ्या पतीचे जे आयुष्य होते ते त्याने भोगले. तू आपल्या कर्माला दोष देऊन स्वतःला जाळू नकोस. शोक सोडून धैर्य धर."
तो बोलत होता आणि हळूहळू तिचे हुंदके थांबले. त्या शब्दांत काहीतरी विलक्षण होते; जणू कोणी जखमेवर लेप लावत होते. तिचे मन थोडे स्थिर झाले. डोळे पुसून ती ब्रह्मचाऱ्याला नम्रपणे म्हणाली, "महाराज, आपण ज्ञानी आहात. आपल्या बोलण्याने माझे मन शांत झाले. आता मला सांगा, अशा परिस्थितीत पतिव्रता स्त्रीचा धर्म काय? मी काय करावे?"
ब्रह्मचारी हसला. तो क्षण पुढच्या उपदेशाची सुरुवात होता. सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "बाळा, लक्षात घे. ज्यांच्या दर्शनासाठी ती एवढी धडपडत आली, तेच श्रीगुरू तिच्या समोर बसले होते, आणि तिला ते ओळखू आले नाहीत. गुरू असेच येतात; आपण ओळखत नाही, पण ते आपल्याला सोडत नाहीत."
रोचक तपशील
- माहूर (जि. नांदेड) हे रेणुकामातेचे शक्तिपीठ आणि दत्तात्रेयांचे निद्रास्थान मानले जाते; दत्तसंप्रदायात "दत्तात्रेय काशीत स्नान करतात, कोल्हापुरात भिक्षा मागतात आणि माहूरला निद्रा घेतात" अशी श्रद्धा आहे. माहूरचे दांपत्य गाणगापूरला येते, हा दोन दत्तक्षेत्रांना जोडणारा धागा आहे.
- "नदीतील ओंडक्यांचा" दृष्टांत हा भारतीय वैराग्य-साहित्यात वारंवार येणारा प्रसिद्ध दृष्टांत आहे.
बोध / शिकवण
- देह नश्वर आहे आणि नाती क्षणिक आहेत; हे जाणणे हेच शोकावरचे खरे औषध.
- आपत्ती आपल्या प्रारब्धकर्माचे फळ असते; त्यासाठी इतरांना दोष देऊ नये.
- संकटाच्या क्षणी गुरू कोणत्याही रूपात येऊन आधार देतात.
- निष्ठेने केलेली पतिसेवा आणि गुरुदर्शनाची तळमळ व्यर्थ जात नाही.
पारायण / श्रद्धा
पतीच्या आजारपणात किंवा घरातील कोणी गंभीर आजारी असताना अनेक स्त्रिया अध्याय ३० ते ३२ हा संपूर्ण कथाभाग एकत्र वाचतात, अशी भक्तपरंपरा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात ब्रह्मचारीरूपी श्रीगुरू तिला अगस्ती-लोपामुद्रेच्या कथेतून पतिव्रता स्त्रीचे आचारधर्म सविस्तर सांगतात.