श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २९ : भस्म महिमा – वामदेव ऋषी व ब्रह्मराक्षस
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, त्रिविक्रम भारती; कथांतर्गत – वामदेव ऋषी, ब्रह्मराक्षस (पूर्वजन्मीचा राजा दुर्जय) | स्थळ: गाणगापूर (कथेतील स्थळ – क्रौंचारण्य)
पार्श्वभूमी
मातंगाच्या अंगावरील भस्मामुळे त्याला पूर्वजन्मांची स्मृती आली आणि ते पुसताच ती लोपली, हे पाहून त्रिविक्रम भारतींनी श्रीगुरूंना विचारले, "स्वामी, भस्माचे एवढे सामर्थ्य कसे? याचा महिमा सांगा." सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की त्यावर श्रीगुरूंनी पुराणात (स्कंदपुराणाच्या ब्रह्मोत्तर खंडात) येणारी वामदेव ऋषी आणि ब्रह्मराक्षसाची कथा सांगितली.
सविस्तर कथा
एक भुकेला राक्षस. समोर एक निःशस्त्र, मौनी ऋषी. राक्षस झडप घालतो, त्यांना मिठीत आवळतो, आणि... त्याची भूकच नाहीशी होते. असे काय होते त्या ऋषींच्या अंगावर? श्रीगुरू त्रिविक्रम भारतींना म्हणाले, "ऐक, त्या भस्माची कथा."
फार पूर्वी, कृतयुगात वामदेव नावाचे एक महान शिवभक्त योगी होते. ते संतुष्ट, निःस्पृह आणि बहुधा मौन पाळणारे होते. कोणाकडून काही अपेक्षा नाही, कोणावर राग नाही. जटा वाढलेल्या, अंगावर वल्कल, आणि सर्वांगाला नेहमी भस्म लावलेले. ते सदैव शिवस्मरणात मग्न राहून तीर्थाटन करत फिरत.
एकदा फिरत फिरत ते क्रौंचारण्य नावाच्या एका घोर अरण्यात शिरले. तिथे सूर्यप्रकाशही नीट पोहोचत नसे. झाडे दाटीवाटीने उभी, वाटा काट्यांनी भरलेल्या, आणि सगळीकडे भीषण शांतता. त्याच वनात एक भयंकर ब्रह्मराक्षस राहत होता. तो अनेक दिवसांचा भुकेला होता; जो प्राणी किंवा माणूस दिसेल त्याला खात असे. वामदेवांना पाहताच तो मोठ्याने गर्जना करत त्यांना खाण्यासाठी धावत आला आणि त्यांना कवटाळून धरले.
पण त्या क्षणी विलक्षण गोष्ट घडली. वामदेवांच्या भस्मलिप्त देहाला स्पर्श होताच राक्षसाच्या अंगावर भस्माचे कण लागले. त्या भस्माच्या स्पर्शाने त्याची पापे जळून गेली. त्याची क्रूरता नाहीशी झाली, भूक शांत झाली, मनात विलक्षण शांती आणि वैराग्य आले. एवढेच नव्हे, तर त्याला आपल्या पूर्वीच्या पंचवीस जन्मांची स्मृती जागी झाली. त्याने वामदेवांना सोडले आणि त्यांच्या पायांवर लोटांगण घातले.
विशेष म्हणजे, राक्षसाने पकडले तेव्हाही वामदेव घाबरले नव्हते. ना त्यांनी आरडाओरडा केला, ना शाप दिला. जणू काही घडलेच नाही, अशा शांत नजरेने ते त्या राक्षसाकडे पाहत होते. ज्याला देहाचा मोह नाही, त्याला मृत्यूचे भय कसले? त्यांच्या त्या शांतीपुढे राक्षसाचा क्रोधही विरघळून गेला.
तो म्हणाला, "मुनिवर्य, आपल्या अंगाच्या स्पर्शाने माझी पापबुद्धी गेली आणि मला माझे सगळे जन्म आठवले. ऐका माझी कहाणी." परंपरेतील पाठानुसार त्याने सांगितले: "पूर्वी मी दुर्जय नावाचा एक राजा होतो. सत्ता आणि वैभवाने उन्मत्त होऊन मी अधर्माचे आचरण केले. मी मद्य प्यायलो, प्रजेवर अन्याय केला, परस्त्रियांना बळजबरीने आणले आणि अनेक पापकर्मे केली. त्या पापांमुळे मृत्यूनंतर मला यमलोकात दीर्घकाळ नरकयातना भोगाव्या लागल्या. मग शंभर वर्षे मी प्रेत-पिशाच म्हणून भटकलो. त्यानंतर कुत्रा, कोल्हा, गाढव अशा अनेक हीन योनींत जन्म घेत आलो, आणि आता या पंचविसाव्या जन्मी ब्रह्मराक्षस झालो आहे." (काही अनुवादांनुसार त्याला त्या राजजन्मात केलेल्या थोड्याफार पुण्यकर्मांचीही, जसे अरण्यात तळे बांधणे आणि ब्राह्मणांना भूमिदान, आठवण झाली.)
आपली कहाणी सांगून तो रडू लागला. "मुनिवर्य, राजा असताना वाटले होते की हे वैभव, ही सत्ता कायमची आहे. कुणीही मला जाब विचारणार नाही. पण कर्माने हिशोब चुकता केला. पंचवीस जन्म मी भुकेने, भयाने आणि अंधाराने भरलेल्या योनींत काढले. स्वामी, आपल्या अंगावरच्या या भस्माने माझी बुद्धी पालटली. याचे एवढे सामर्थ्य का आहे? आणि माझा या भयंकर योनीतून उद्धार कसा होईल?"
वामदेवांचे मन करुणेने भरून आले. ते म्हणाले, "ऐक. भस्माचा महिमा मी स्वतः ठरवलेला नाही, तो साक्षात शंकरांनी सांगितला आहे." आणि त्यांनी एक प्रसंग सांगितला. एकदा मंदराचल पर्वतावर भगवान शिवांची सभा भरली होती. देव, ऋषी, गण सगळे जमले होते. त्या सभेत भस्म आणि त्रिपुंड्राचा महिमा विचारला गेला, तेव्हा शंकरांनी स्वतः सांगितले: "भस्म मला अत्यंत प्रिय आहे. ते अग्नीत पवित्र होऊन तयार होते, म्हणून ते शुद्धतेचे प्रतीक आहे. मंत्रपूर्वक कपाळावर आणि अंगावर तीन आडव्या रेषा, म्हणजे त्रिपुंड्र, लावणाऱ्याची महापातकेही नष्ट होतात. भस्मधारण करून केलेले जप, तप, दान अनेकपटीने फलदायी होते. भस्म लावणाऱ्याला यमदूत स्पर्श करू शकत नाहीत."
वामदेव पुढे म्हणाले, "भस्म देहाच्या नश्वरतेची आठवण करून देते. हा देह शेवटी भस्मच होणार आहे, हे लक्षात राहिले की अहंकार गळतो आणि वैराग्य जागे होते. त्रिपुंड्राच्या तीन रेषा त्रिमूर्ती, तीन अग्नी, तीन वेद अशा पवित्र तत्त्वांचे प्रतीक मानल्या जातात."
ब्रह्मराक्षसाने विचारले, "स्वामी, माझ्यासारख्या महापाप्यालाही यातून मुक्ती मिळेल का? पंचवीस जन्मांचे पाप एवढ्याशा राखेने जाईल?" वामदेव म्हणाले, "राख लहान दिसते, पण तिच्यामागे शिवाचे संकल्पबळ आहे. तू आत्ताच पाहिलेस ना? फक्त काही कण अंगाला लागले तर तुझी भूक गेली, क्रोध गेला, स्मृती जागी झाली. मग श्रद्धेने आणि मंत्राने ते धारण केलेस तर काय होईल, याचा विचार कर."
हा महिमा सांगून वामदेवांनी करुणेने त्या ब्रह्मराक्षसाला मंत्रपूर्वक भस्म दिले. त्याने थरथरत्या हातांनी ते कपाळावर त्रिपुंड्र म्हणून लावले, सर्वांगाला लावले आणि शिवनामाचा जप सुरू केला. काही क्षणांत चमत्कार झाला. त्याचा भयानक राक्षसी देह गळून पडला आणि तो तेजस्वी दिव्य देह धारण करून उभा राहिला. आकाशातून दिव्य विमान आले, आणि वामदेवांना नमस्कार करून तो शिवलोकाला गेला. ते घोर अरण्य पुन्हा शांत झाले. वामदेव मात्र पूर्वीसारखेच निःस्पृह राहिले; आपण काही मोठे केले असा भावही त्यांच्या मनात आला नाही. ते शिवनाम घेत पुढच्या वाटेला लागले.
ही कथा सांगून श्रीगुरू त्रिविक्रम भारतींना म्हणाले, "भस्मात एवढे सामर्थ्य आहे. म्हणूनच मातंगाच्या अंगावर लावलेल्या भस्माने त्याची पूर्वस्मृती जागी झाली आणि ते पुसताच ती गेली. पण लक्षात ठेव, भस्म असो वा मंत्र, गुरुकृपेशिवाय ते फळत नाही." त्रिविक्रम भारती व सर्व भक्त हा उपदेश ऐकून कृतार्थ झाले.
रोचक तपशील
- ही कथा स्कंदपुराणाच्या ब्रह्मोत्तर खंडातील भस्म-माहात्म्याच्या प्रकरणात येते; गुरुचरित्रकारांनी ती मातंगाच्या प्रसंगाला जोडून सांगितली आहे.
- आजही दत्तसंप्रदायात आणि शैव परंपरेत कपाळावर त्रिपुंड्र (तीन आडव्या रेषा) लावण्याची प्रथा आहे; गाणगापूर-औदुंबरसारख्या क्षेत्री भक्तांना प्रसाद म्हणून भस्म दिले जाते.
बोध / शिकवण
- भस्म हे वैराग्य आणि पावित्र्याचे प्रतीक आहे; ते देहाच्या नश्वरतेची आठवण देते.
- सत्पुरुषांचा क्षणिक स्पर्शही पापी जीवाचे परिवर्तन करू शकतो – सत्संगाचा महिमा.
- सत्ता आणि वैभवाचा उन्माद अनेक जन्मांची अधोगती आणतो.
- श्रद्धेने केलेले भस्मधारण व शिवस्मरण उद्धाराचे साधन आहे; पण कोणतेही साधन गुरुकृपेनेच फळते.
पारायण / श्रद्धा
भस्म धारण करण्यापूर्वी आणि शिवपूजेच्या दिवशी, विशेषतः सोमवारी किंवा महाशिवरात्रीला, हा अध्याय वाचण्याची भक्तांची परंपरा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात माहूरचा एक तरुण ब्राह्मण आपल्या पत्नीसह गाणगापूरला येतो, पण दर्शनापूर्वीच मरण पावतो, आणि त्याच्या शोकाकुल पत्नीची कथा सुरू होते.