श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय २८

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २८ : कर्मविपाक व मातंगाचे पूर्वजन्म

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, मातंग, त्रिविक्रम भारती | स्थळ: गाणगापूर

पार्श्वभूमी

मातंगाच्या मुखी वेद ऐकून गर्विष्ठ ब्राह्मण निरुत्तर झाले आणि आपल्या कर्मफळाकडे निघून गेले. पण तिथे उभ्या असलेल्या मातंगाच्या मनात आता मोठे प्रश्न होते. नामधारक सिद्धमुनींना विचारतो, "त्या मातंगाचे पुढे काय झाले? पूर्वजन्मी ब्राह्मण असूनही तो अंत्यज कसा झाला?" याच प्रश्नातून श्रीगुरूंचा कर्मविपाकाचा उपदेश येतो. कर्मविपाक म्हणजे कर्मांचे पिकलेले फळ; कोणत्या कर्माने कोणता जन्म, कोणता रोग, कोणते दुःख येते आणि त्यातून सुटका कशी होते, याचे हे शास्त्र आहे.

सविस्तर कथा

एका क्षणापूर्वी जो माणूस गावाबाहेरचा मातंग म्हणून ओळखला जात होता, तोच आता श्रीगुरूंच्या मठात बसून वेदांच्या ऋचा अस्खलित म्हणत होता. विचार करा, त्या माणसाच्या मनात त्या वेळी काय चालले असेल? सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "बाळा, तो क्षण सोपा नव्हता. ज्याला आपले सात जन्म एका पाठोपाठ एक आठवले, त्याच्या मनात आनंदही होता आणि भीतीही."

गर्विष्ठ ब्राह्मण मान खाली घालून निघून गेले आणि मठातील गर्दी थोडी शांत झाली. दुपारचे ऊन भीमेच्या पात्रावर चमकत होते. श्रीगुरूंच्या दंडाने जमिनीवर ओढलेल्या त्या सात रेषा अजून तशाच दिसत होत्या. प्रत्येक रेषा ओलांडताना मातंगाला आपला एक पूर्वजन्म आठवला होता, आणि शेवटच्या रेषेपाशी तो पूर्वजन्मीचा वेदपाठी ब्राह्मण झाला होता. त्याच्या अंगावर श्रीगुरूंच्या आज्ञेने लावलेले भस्म अजून ताजे होते. त्रिविक्रम भारती आणि शिष्य उत्सुकतेने त्याच्याकडे पाहत होते.

मातंगाने हात जोडले आणि कापऱ्या आवाजात विचारले, "स्वामी, मला आठवते की मी पूर्वी वेदपाठी ब्राह्मण होतो. मग असे कोणते कर्म माझ्याकडून घडले की मला या जन्मी अंत्यज कुळात जन्म घ्यावा लागला? माणसाला उच्च-नीच जन्म, रोग, दारिद्र्य, सुख-दुःख कशामुळे मिळते? कृपा करून सांगा. आणि माझा उद्धार कसा होईल?"

श्रीगुरूंनी त्याच्याकडे करुणेने पाहिले. ते म्हणाले, "ऐक. जीव जे जे कर्म करतो, त्याचे फळ त्याला भोगावेच लागते. बीज पेरले की त्याचे झाड होते, तसे कर्म केले की त्याचे फळ येते. याला कर्मविपाक म्हणतात. चांगले कर्म उच्च गती देते, पाप अधोगती देते. स्वधर्माचे पालन न करणे, आचार सोडणे, अधर्माने धन मिळवणे, गुरूंचा व मातापित्यांचा अपमान करणे – अशा कर्मांनी उच्च कुळात जन्मलेलाही खाली घसरतो. ब्राह्मणाचे ब्राह्मणत्व जन्माने मिळते, पण ते आचाराने टिकते."

त्यानंतर श्रीगुरूंनी शास्त्राप्रमाणे विविध पापांचे फळ सविस्तर सांगितले. ब्रह्महत्या, सुवर्णचोरी, मद्यपान, गुरुपत्नीगमन ही चार महापातके, आणि अशा पातक्यांची संगत हे पाचवे. यांच्या फळाने अनेक जन्म नरकयातना, मग पशुपक्ष्यांच्या योनी आणि नंतर रोगग्रस्त मनुष्यजन्म मिळतो, असे शास्त्र सांगते. शास्त्रवचनाप्रमाणे सोने चोरणाऱ्याची नखे विकृत होतात, मद्य पिणाऱ्याचे दात काळे पडतात, ब्रह्महत्या करणाऱ्याला क्षयरोग होतो आणि गुरुपत्नीगमन करणाऱ्याला त्वचारोग होतो. दुसऱ्याचे धन किंवा अन्न चोरणाऱ्याला दारिद्र्य आणि भूक भोगावी लागते. खोटी साक्ष, विश्वासघात, अन्नदान न करणे, अतिथीचा अपमान करणे, ब्राह्मणाची वृत्ती हिरावून घेणे, अशा कर्मांनी विविध व्याधी आणि हीन जन्म मिळतात; कुणी चांडाळ होतो, कुणी श्वान, कुणी कुष्ठरोगी, तर कुणाला मूतखड्यासारखी पीडा भोगावी लागते.

हे ऐकताना मठात शांतता पसरली होती. कोणी आपल्या आजारांचा विचार करत होते, कोणी घरच्या दारिद्र्याचा. श्रीगुरू म्हणाले, "हे भय दाखवण्यासाठी सांगत नाही. माणसाने आपले दुःख पाहून दैवाला किंवा दुसऱ्याला शिव्या देण्यापेक्षा आपल्या कर्माकडे पाहावे, आणि पुढचे कर्म सुधारावे, एवढ्यासाठी सांगतो. आज जे पेराल, तेच उद्या उगवेल."

मातंगाचा चेहरा उतरला. "स्वामी, मग यातून सुटका नाहीच का? जे केले ते केले, आता मी काय करू?" त्याने विचारले.

श्रीगुरू हसले. "आहे. म्हणूनच तर शास्त्राने प्रायश्चित्त सांगितले आहे." आणि त्यांनी पापक्षयाचे उपाय सांगितले: गोदान, सुवर्णदान, दहा हजार गायत्री जप, बारा ब्राह्मणांना भोजन, कृच्छ्र-चांद्रायणासारखी उपवासव्रते, पवित्र तीर्थावर गायत्रीचा जप, पंचगव्यप्राशन, तीर्थस्नान आणि मुख्यतः गुरुसेवा व हरिहराची भक्ती. परंपरेतील पाठानुसार श्रीगुरूंनी त्याला सांगितले, "तू एक मासभर संगमावर स्नान कर, म्हणजे तुझी पापे धुतली जातील."

मातंगाच्या मनात एक आशा चमकली. तो म्हणाला, "स्वामी, आता मला ज्ञान झाले आहे. मी पुन्हा माझ्या त्या हीन अवस्थेत परत जाऊ इच्छित नाही. मला ब्राह्मण म्हणून स्वीकारा, इथेच आपल्या सेवेत ठेवा."

श्रीगुरू शांतपणे म्हणाले, "विश्वामित्रांनी घोर तप करून स्वतःला ब्रह्मर्षी म्हणवले, तरी वसिष्ठांनी ते सहजासहजी मान्य केले नाही. वर्ण बदलणे इतके सोपे नसते. हा देह तुझ्या प्रारब्धकर्माने मिळाला आहे. ते प्रारब्ध भोगून संपवणे हेच तुझे कर्तव्य आहे. या जन्मी स्वधर्माने, सत्याने राहा, गुरुस्मरण कर. पुढील जन्मी तुला उत्तम गती मिळेल."

तो काही बोलणार इतक्यात मठाच्या दाराशी गडबड ऐकू आली. त्या मातंगाची बायको आणि मुले त्याला शोधत तिथे आली होती. आपला नवरा ब्राह्मणांसारखा भस्म लावून, संस्कृत बोलत बसलेला पाहून ती गोंधळली. ती म्हणाली, "हे काय करता आहात? घरी चला. मुले उपाशी आहेत." मुलेही त्याचा हात ओढू लागली. मातंग संकोचला; तो त्यांना ओळखत होता, पण त्याचे मन आता वेगळ्याच जगात होते. तो म्हणाला, "मी आता तुमच्याबरोबर येणार नाही."

हे दृश्य पाहून श्रीगुरूंनी शिष्यांना आज्ञा केली, "त्याच्या अंगावरचे भस्म पुसून टाका." शिष्यांनी तसे केले. आणि आश्चर्य! भस्म पुसताच त्याची पूर्वजन्माची स्मृती लोपली, वेदांचे शब्द त्याच्या ओठांवरून नाहीसे झाले, आणि तो पुन्हा आपल्या पूर्वस्थितीत आला. आपण इथे कसे आलो, हेही त्याला नीट आठवेना. तो श्रीगुरूंना नमस्कार करून आपल्या कुटुंबासह घरी निघून गेला. मठातले लोक त्याला दूरवर जाताना पाहत राहिले; काही क्षणांपूर्वी वेद म्हणणारा तो माणूस आता पुन्हा सामान्य मातंग होता.

हा सगळा प्रसंग पाहून त्रिविक्रम भारती व उपस्थित भक्त अचंबित झाले. त्या मातंगाला वेद आठवले ते भस्माने, आणि भस्म पुसताच ते गेले. मग भस्मात एवढे सामर्थ्य कसे? असा प्रश्न त्रिविक्रम भारतींच्या मनात उभा राहिला, आणि त्याचे उत्तर पुढच्या अध्यायात येते.

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

आपल्या दुःखाचे कारण शोधणारे आणि प्रायश्चित्ताचा मार्ग जाणू इच्छिणारे भक्त हा अध्याय मनन करून वाचतात. "कर्माचे फळ टळत नाही, पण गुरुकृपेने ते सौम्य होते" अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.

पुढील अध्यायाशी संबंध

त्रिविक्रम भारती भस्माचे माहात्म्य विचारतात, आणि पुढील अध्यायात वामदेव ऋषी व ब्रह्मराक्षसाची कथा येते.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर