श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय २७

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २७ : मातंगाच्या मुखी वेद

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, दोन गर्विष्ठ ब्राह्मण, मातंग (अंत्यज), त्रिविक्रम भारती, श्रीगुरूंचा एक शिष्य | स्थळ: गाणगापूर

पार्श्वभूमी

वेदांचा अफाट विस्तार ऐकूनही दोन ब्राह्मणांचा गर्व उतरला नाही. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "आता श्रीगुरूंनी अशी लीला केली की ज्याने त्यांच्या गर्वाचा डोंगर कोसळला." हा अध्याय गुरुचरित्रातील अत्यंत प्रसिद्ध प्रसंगांपैकी एक आहे. विद्येची मक्तेदारी कोणत्याही जन्माची नसते, हे यात श्रीगुरू प्रत्यक्ष दाखवतात.

सविस्तर कथा

रस्त्याने जाणारा माणूस

ज्याने आयुष्यात कधी वेदाचे एक अक्षरही ऐकले नाही, असा माणूस क्षणात महापंडित होऊ शकतो का? त्या दिवशी गाणगापूरच्या मठात जमलेल्या प्रत्येकाने हे स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले.

ब्राह्मणांचा हट्ट कायम होता. "वाद करा, नाहीतर जयपत्र द्या." श्रीगुरू शांत होते. त्यांनी मठाबाहेर रस्त्याकडे नजर टाकली. तिथून एक मातंग चालला होता. त्या काळच्या समाजात अंत्यज मानला जाणारा, वेदाध्ययन तर दूरच, ब्राह्मणांच्या सावलीपासूनही दूर ठेवला जाणारा माणूस.

श्रीगुरूंनी त्याला हाक मारून बोलावले. ते दोघे ब्राह्मण चमकले. "याला कशाला बोलावले? हा तर वेदाचे नावही ऐकायच्या लायकीचा मानला जात नाही," अशी त्यांची कुजबुज सुरू झाली. मठातील इतर लोकही आश्चर्याने पाहू लागले. तो मातंग भीत भीत जवळ आला, दूर उभा राहिला, आणि नमस्कार करून म्हणाला, "स्वामी, माझा उद्धार करा."

सात रेषा

श्रीगुरूंनी आपल्या एका शिष्याला सांगितले, "याच्यासमोर जमिनीवर काठीने सात समांतर रेषा ओढ." शिष्याने तसे केले. मग श्रीगुरू मातंगाला म्हणाले, "एकेक रेषा ओलांड, आणि प्रत्येक रेषा ओलांडल्यावर सांग, तू कोण आहेस?"

सगळे श्वास रोखून पाहू लागले. धुळीत ओढलेल्या त्या सात साध्या रेषा. कोणाला वाटले हा खेळ आहे, कोणाला वाटले परीक्षा. पण श्रीगुरूंच्या दृष्टीने त्या सात रेषा म्हणजे सात जन्मांच्या पायऱ्या होत्या.

मातंगाने पहिली रेषा ओलांडली. त्याचे डोळे बदलले. तो म्हणाला, "मी किरात आहे." जणू एका पूर्वजन्माचे दार उघडले होते.

दुसरी रेषा ओलांडताच त्याच्या जाणिवेत आणखी प्रकाश आला. तिसरी रेषा ओलांडून तो म्हणाला, "मी गंगासुत (नावाडी) आहे." चौथी ओलांडून, "मी शूद्र आहे." पाचव्या रेषेनंतर, "मी सोमदत्त नावाचा वैश्य आहे." सहावी ओलांडताच त्याचा आवाज बदलला: "मी गोदावरी नावाचा क्षत्रिय आहे." (प्रत्येक रेषेनंतरची ओळख व त्यांचा क्रम ग्रंथाच्या प्रतींनुसार थोडा वेगळा येतो.)

आणि सातवी रेषा.

तिच्या पलीकडे पाऊल ठेवताच तो माणूस ताठ उभा राहिला. चेहरा तेजाने उजळला. तो म्हणाला, "मी अध्यापक नावाचा ब्राह्मण आहे. वेद, शास्त्रे, व्याकरण सर्व मी जाणतो."

अभिमंत्रित विभूती

श्रीगुरूंनी अभिमंत्रित विभूती घेऊन त्याच्या अंगाला लावली. त्या क्षणी त्याच्या देहावर दिव्य तेज पसरले. जो क्षणापूर्वी भीतीने अंग चोरून उभा होता, तो आता सूर्यासारखा झळकत होता.

मग श्रीगुरू त्या दोन ब्राह्मणांकडे वळले. "तुम्हाला वेदांवर वाद हवा होता ना? हा तुमच्याशी वाद करील. याच्याशी करा."

निरुत्तर झालेले दोघे

मातंगाने वेदमंत्र म्हणायला सुरुवात केली. शुद्ध स्वर, अचूक उच्चार, अस्खलित प्रवाह. ज्या मंत्रांचा त्या दोघांना अभिमान होता, ते मंत्र आता एका अंत्यजाच्या मुखातून त्यांच्यापेक्षाही सुंदरपणे बाहेर पडत होते. जमलेले लोक थक्क होऊन ऐकत राहिले.

त्यांनी एखादा प्रश्न विचारायचा प्रयत्न केला, तर उत्तर आधीच तयार असे; एखादा मंत्र अर्धवट सोडला, तर मातंग तो पूर्ण करी. जी जयपत्रे त्यांनी गावोगाव गोळा केली होती, ती आता त्यांच्याच हातात ओझ्यासारखी वाटू लागली. त्या दोन ब्राह्मणांच्या तोंडून एक शब्दही फुटेना. त्यांचे अंग थरथरू लागले. ग्रंथ सांगतो, त्यांच्या छातीत असह्य वेदना (हृदयशूळ) उठली. आपण साक्षात परमेश्वराशी उद्धटपणे वागलो, हे त्यांना आता कळले. पण उशीर झाला होता.

कर्माचे फळ

ते धावत येऊन श्रीगुरूंच्या पायांवर पडले. "स्वामी, क्षमा करा! आमचे चुकले!"

श्रीगुरू गंभीरपणे म्हणाले, "मी तुम्हाला वारंवार सावध केले, प्रेमाने समजावले, उदाहरणे दिली. पण तुम्ही ऐकले नाही. तुम्ही अनेक ब्राह्मणांचा अपमान केला, त्यांच्याकडून बळजबरीने जयपत्रे घेतली, आणि त्रिविक्रम भारतींसारख्या संन्याशाला छळले. त्या कर्माचे फळ टळणार नाही. विद्येचा गर्व करून इतरांना छळणारे ब्राह्मण ब्रह्मराक्षस होतात. तुम्हालाही बारा वर्षे ब्रह्मराक्षस योनीत राहावे लागेल."

ते दोघे रडू लागले. ज्या वेदविद्येच्या जोरावर त्यांनी गावोगाव पंडितांना नमवले, तीच विद्या आज त्यांचे रक्षण करू शकत नव्हती. "स्वामी, यातून सुटका कधी?"

श्रीगुरूंची करुणा इथेही थांबली नाही. ते म्हणाले, "बारा वर्षांनी एक सत्पुरुष ब्राह्मण तुम्हाला उपदेश करील, आणि त्याच्याकडून तुमची मुक्ती होईल." (त्या ब्राह्मणाचे नाव काही प्रतींमध्ये शुकनारायण असे येते.)

शिक्षा सांगतानाही श्रीगुरूंनी मुक्तीचा मार्ग सांगितला, हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. ते दोघे श्रीगुरूंची निंदा करणारे, त्रिविक्रमांना छळणारे होते; तरीही गुरूंनी त्यांचे दार कायमचे बंद केले नाही. सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणतात, "बाळा, गुरूंचा क्रोधही करुणेचेच एक रूप असते. ते कर्माचे फळ टाळत नाहीत, पण त्याची मर्यादा ठरवतात."

त्या दोघांनी मठ सोडला. ते नदीतीरी गेले, आणि तिथेच त्या हृदयवेदनेने त्यांचा मृत्यू झाला. ग्रंथ सांगतो की ते बारा वर्षे ब्रह्मराक्षस म्हणून राहिले, आणि मग श्रीगुरूंच्या वचनाप्रमाणे त्यांची मुक्ती झाली.

मातंगाचा प्रश्न

मठात आता शांतता होती. काही वेळापूर्वी जिथे गर्वाचे आव्हान घुमत होते, तिथे आता फक्त भीमेकडून येणाऱ्या वाऱ्याचा आवाज होता. त्रिविक्रम भारती डोळे मिटून बसले होते. गावकरी एकमेकांकडे पाहत होते; आज त्यांनी जे पाहिले ते ते आयुष्यभर विसरणार नव्हते. तो मातंग, जो क्षणापूर्वी वेद म्हणत होता, हात जोडून श्रीगुरूंसमोर उभा राहिला. त्याच्या मनात एक प्रश्न उसळत होता: "स्वामी, मी जर पूर्वजन्मी वेदज्ञ ब्राह्मण होतो, तर माझे असे कोणते पाप घडले की मला या जन्मी हा जन्म मिळाला?" या प्रश्नाचे उत्तर, म्हणजे कर्मविपाकाचा उपदेश, पुढील अध्यायात येते.

बोध / शिकवण

रोचक तपशील

पारायण / श्रद्धा

विद्याभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी विद्येबरोबर नम्रता यावी म्हणून अध्याय २५–२७ वाचावेत, अशी काही भक्त कुटुंबांत श्रद्धा आहे.

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात मातंग आपल्या पूर्वजन्मांबद्दल विचारतो आणि श्रीगुरू कर्मविपाकाचा उपदेश करतात.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर