श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २६ : वेदांचा विस्तार
कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, दोन गर्विष्ठ ब्राह्मण, त्रिविक्रम भारती; कथांतर्गत – भरद्वाज ऋषी, ब्रह्मदेव, वेदव्यास व त्यांचे चार शिष्य | स्थळ: गाणगापूर
पार्श्वभूमी
मागील अध्यायात दोन विद्यागर्विष्ठ ब्राह्मण श्रीगुरूंकडे वाद किंवा जयपत्र मागायला आले आणि श्रीगुरूंचा हितोपदेश त्यांनी धुडकावला. सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात की श्रीगुरूंनी त्यांचा गर्व उतरवण्यासाठी आधी वेदांचे स्वरूप आणि अनंत विस्तार समजावून सांगितला. हा अध्याय मुख्यतः उपदेशपर आहे, पण त्यात भरद्वाज ऋषींची एक सुंदर उपकथा येते.
सविस्तर कथा
मठातील ते दृश्य
सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "गाणगापूरच्या मठात ते दृश्य कल्पना कर. शांत बसलेले श्रीगुरू, त्यांच्या जवळ नम्रपणे बसलेले त्रिविक्रम भारती, भोवती शिष्य आणि गावकरी; आणि समोर ताठ मानेने उभे असलेले ते दोन ब्राह्मण, हातात जयपत्रांचे गठ्ठे घेऊन."
मठात दुपारची शांतता होती. बाहेर भीमेच्या दिशेने येणारा उष्ण वारा, आत समईचा मंद प्रकाश. जमलेल्या गावकऱ्यांना वाटत होते, आता शास्त्रार्थाची जुगलबंदी रंगेल; प्रश्नांवर प्रश्न, उत्तरांवर उत्तरे. पण श्रीगुरूंनी वाद सुरू केला नाही. त्यांनी एक गोष्ट सांगायला सुरुवात केली, जणू एखादा पिता हट्टी मुलांना समजावत आहे.
श्रीगुरू त्यांना म्हणाले, "तुम्ही 'आम्ही चारही वेद जाणतो' असे म्हणता. वेद म्हणजे काय, त्यांचा विस्तार किती आहे, हे आधी ऐका. मग ठरवा की तुम्ही किती जाणता."
ऋषींनाही वेद कष्टाने मिळाले
श्रीगुरू सांगू लागले, "वेद अनादी आहेत, अपौरुषेय आहेत. पूर्वीच्या युगांत ऋषीमुनी हजारो वर्षे जगत, तरीही त्यांनी वेदांसाठी अपार कष्ट घेतले. आता कलियुगात माणसाचे आयुष्य अल्प आहे, बुद्धी मंद आहे. अशा काळात सर्व वेद आत्मसात करणे केवळ अशक्य आहे. एक गोष्ट सांगतो, ती ऐका."
उपकथा: भरद्वाजांच्या तीन मुठी
पूर्वी भरद्वाज नावाचे एक महान ऋषी होते. वेदज्ञानाची त्यांना अतोनात तहान होती. ते ब्रह्मदेवाकडे गेले आणि हात जोडून म्हणाले, "भगवन्, मला संपूर्ण वेद शिकवा."
ब्रह्मदेव हसले. त्यांनी भरद्वाजांना एके ठिकाणी नेले आणि दाखवले. समोर पर्वतासारखे तीन प्रचंड राशी उभे होते. ब्रह्मदेव म्हणाले, "हे पाहा, हे तीन वेद आहेत. जेवढे घेता येतील तेवढे घे."
भरद्वाजांनी त्या पर्वतांकडे पाहिले. त्यांचे शिखर ढगांत हरवले होते. ज्या ज्ञानासाठी त्यांनी आयुष्य वेचले होते, ते ज्ञान असे अथांग, असे अफाट असेल याची त्यांना कल्पनाही नव्हती. मग त्यांनी आपल्या ओंजळीकडे पाहिले. त्यांनी प्रत्येक राशीतून एक-एक मूठ घेतली. तीन मुठी. एवढेच त्यांना घेता आले. आणि ग्रंथ सांगतो, एवढ्या मोठ्या ऋषीलाही त्या तीन मुठींचे अध्ययनसुद्धा पूर्ण करता आले नाही.
श्रीगुरू म्हणाले, "ज्याच्या तपाने देवही प्रसन्न होत, त्या भरद्वाजांना तीन मुठीही पुरल्या नाहीत. आणि तुम्ही म्हणता, 'आम्ही सर्व जाणतो'?" पुढे त्या तीन वेदांमधील मंत्र वेगळे काढून चौथा, अथर्ववेद, सिद्ध झाला, असेही ग्रंथ सांगतो.
व्यासांचे चार शिष्य, चार वेद
श्रीगुरू पुढे म्हणाले, "द्वापारयुगाच्या अखेरीस, पुढच्या पिढ्यांना हे ज्ञान धारण करता यावे म्हणून वेदव्यासांनी वेदांची विभागणी केली आणि आपल्या चार शिष्यांना एकेक वेद दिला."
- पैल यांना ऋग्वेद मिळाला. ग्रंथानुसार त्याचे गोत्र अत्री, देवता ब्रह्मा, छंद गायत्री आणि उपवेद आयुर्वेद. त्याचे पाच भेद सांगितले आहेत, आणि त्याला ब्राह्मणे व आरण्यके आहेत.
- वैशंपायन यांना यजुर्वेद मिळाला. तो यज्ञकर्माने भरलेला. त्याचे शहाऐंशी भेद, गोत्र भारद्वाज, छंद त्रिष्टुप्, देवता महाविष्णू आणि उपवेद धनुर्वेद.
- जैमिनी यांना सामवेद मिळाला. तो गायनाने देवतांना प्रसन्न करणारा. गोत्र काश्यप, देवता रुद्र, उपवेद गांधर्ववेद (संगीत). त्याचे भेद अगणित आहेत; परंपरेत सामवेदाच्या सहस्र शाखा सांगितल्या जातात.
- सुमंतू यांना अथर्ववेद मिळाला. त्याचे उपवेद अस्त्रशास्त्र, आणि त्याचे नऊ भेद व पाच कल्प सांगितले आहेत.
(या गोत्र-देवता-छंदांचे तपशील गुरुचरित्राच्या प्रतींनुसार किंचित बदलतात.)
श्रीगुरू म्हणाले, "प्रत्येक वेदाच्या अशा अनेक शाखा, प्रत्येक शाखेची संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक, उपनिषद, आणि ते शुद्ध उच्चारण्यासाठी वेदांगे. एका शाखेचे निर्दोष अध्ययनही एका आयुष्यात कठीण. आता सांगा, तुम्ही यातले किती जाणता?"
हे ऐकताना त्या दोन ब्राह्मणांनी परस्परांकडे पाहिले. पैल, वैशंपायन, जैमिनी, सुमंतू ही नावे त्यांनी ऐकली होती; पण प्रत्येक वेदाचे गोत्र, देवता, छंद, उपवेद असा सगळा पसारा एका क्षणात डोळ्यांसमोर उभा राहिल्यावर त्यांच्या पाठांतराचा गठ्ठा किती लहान आहे हे त्यांनाही जाणवले असावे. पण अहंकार सहज माघार घेत नाही; उलट, उघडा पडला की तो अधिकच हट्टी होतो.
कलियुगातील ऱ्हास
मग श्रीगुरूंच्या स्वरात खंत आली. "पूर्वी वेदज्ञ ब्राह्मणांना 'भूसुर', म्हणजे पृथ्वीवरील देव म्हणत. राजे त्यांच्यापुढे नतमस्तक होत. पण कलियुगात अनेकांनी वेदमार्ग सोडला. काही जण वेद विकतात, काही धनासाठी कोणाचीही सेवा करतात. त्यामुळे अनेक शाखा लुप्त झाल्या. जे शिल्लक आहे ते जपावे, वाटावे, नम्रपणे आचरावे. वादात हरवण्यासाठी वेद नाहीत."
शेवटची सावधगिरी
श्रीगुरू म्हणाले, "ब्राह्मणहो, तुम्हाला एका वेदाचाही अंत ठाऊक नाही. आयुष्य वाया घालवू नका. जयपत्रांचा हा खेळ सोडून घरी जा."
मठात जमलेले गावकरी हे सगळे भारावून ऐकत होते. त्रिविक्रम भारतींचे डोळे पाणावले होते. अनेकांना वाटले, एवढे ऐकल्यावर हे दोघे नक्कीच नम्र होतील, पायांवर पडतील. पण त्या दोघांच्या मनावर काहीच परिणाम झाला नाही. ते पुन्हा म्हणाले, "हे सगळे पुस्तकी बोलणे पुरे झाले. एकतर वाद करा, नाहीतर जयपत्र द्या."
आता श्रीगुरूंचा स्वर बदलला. ते क्रोधाने म्हणाले, "तुम्ही स्वतःच स्वतःचा खड्डा खणत आहात. सापाची पेटी कुरतडणारा उंदीर पेटीला भोक पाडतो, पण आत शिरताच सापाचे भक्ष्य होतो. दिव्याच्या ज्योतीवर झेपावणारा पतंग स्वतःच जळून जातो. तुमची गत तशीच होणार आहे."
मठात भीतीयुक्त शांतता पसरली. श्रीगुरूंचा असा स्वर कोणी पूर्वी ऐकला नव्हता. शब्दांनी ज्यांचा गर्व उतरला नाही, त्यांना आता प्रत्यक्ष प्रचीती द्यायची, असे श्रीगुरूंनी ठरवले. ती लीला पुढील अध्यायात घडते.
बोध / शिकवण
- वेद अनंत आहेत; "मी सर्व जाणतो" हा दावा अज्ञानाचेच लक्षण आहे.
- भरद्वाजांसारख्या ऋषीलाही ज्ञानाच्या महासागरातून तीन मुठीच घेता आल्या; ज्ञानापुढे नम्र राहावे.
- व्यासांनी वेदविभाजन लोककल्याणासाठी केले; ज्ञान वाटून घेण्यासाठी असते, मिरवण्यासाठी नाही.
- वेदांचे खरे फळ नम्रता आणि आत्मज्ञान आहे.
- सत्य सांगूनही न ऐकणाऱ्या अहंकारी मनाला अनुभवाचाच धडा लागतो.
रोचक तपशील
- भरद्वाजांच्या "तीन पर्वत, तीन मुठी" कथेचे मूळ तैत्तिरीय ब्राह्मणात आहे; तेथे वेदराशी दाखवणारे इंद्र आहेत आणि "अनन्ता वै वेदाः" (वेद अनंत आहेत) हे प्रसिद्ध वाक्य तिथूनच येते. गुरुचरित्रात हीच कथा ब्रह्मदेवाच्या संदर्भात येते.
- वेदव्यासांचे मूळ नाव कृष्णद्वैपायन; वेदांचे "व्यसन" म्हणजे विभाजन केल्यामुळे त्यांना "वेदव्यास" म्हणतात.
- वेदांच्या अचूक जतनासाठी पद, क्रम, जटा, घन असे पाठप्रकार विकसित झाले; युनेस्कोने वैदिक पठण परंपरेला मानवतेचा अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून मान्यता दिली आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरू रस्त्याने जाणाऱ्या एका मातंगाच्या मुखातून वेद वदवून या ब्राह्मणांचा गर्व पूर्णपणे उतरवतात.