श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय २५

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २५ : दोन गर्विष्ठ ब्राह्मणांचे आव्हान

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: कर्मकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, त्रिविक्रम भारती, दोन विद्यागर्विष्ठ ब्राह्मण, विदुरा (बिदर) नगरीचा यवन राजा | स्थळ: विदुरा (बिदर), कुमसी, गाणगापूर

पार्श्वभूमी

ज्ञानकांड पूर्ण झाल्यावर सिद्धमुनी नामधारकाला कर्मकांड सांगू लागतात. कर्मकांडात वेद, कर्म, आचार, व्रते आणि त्यांची फळे यांचे विवेचन आहे. त्याची सुरुवात एका नाट्यमय प्रसंगातून होते: विद्येच्या अहंकाराने भरलेले दोन ब्राह्मण, ज्यांचा गर्व श्रीगुरूंनी अध्याय २५ ते २७ मध्ये उतरवला. या तीन अध्यायांची मिळून एकच कथा आहे.

सविस्तर कथा

प्रश्न विचारणारा राजा

विद्या माणसाला नम्र करते असे म्हणतात. पण तीच विद्या अहंकाराच्या हातात गेली, तर? ही कथा अशाच दोन विद्वानांची आहे.

त्या काळी विदुरा नगरीत (आजचे बिदर) एक यवन राजा राज्य करत होता. ग्रंथ त्याला क्रूर स्वभावाचा म्हणतो. त्याला एक विचित्र छंद होता: तो ब्राह्मणांना दरबारात बोलावून वेद म्हणायला लावी आणि त्यांचा अर्थ विचारी. जे अर्थ सांगत, त्यांना तो धन देऊन सन्मानित करी.

पण त्यामागे त्याचा एक हेतूही होता. तो म्हणे, "ब्राह्मण यज्ञात पशूंचा बळी देतात असे वेद सांगतात. मग मीही पशूंची हिंसा केली तर त्यात दोष काय?" वेदांचा अर्थ आपल्या सोयीने लावून हिंसेचे समर्थन करणे, हा त्याचा डाव होता.

दोन वेदाभिमानी ब्राह्मण

अशा राजाच्या दरबारात एके दिवशी दोन ब्राह्मण आले. ते वेदांचे अध्ययन केलेले, पाठांतरात पटाईत आणि वादविवादात कुशल होते. पण विद्येबरोबर त्यांच्या मनात प्रचंड अहंकार शिरला होता. "आम्ही चारही वेद जाणतो. आमच्यासारखे वेदज्ञ कोणी नाही," असे ते अभिमानाने सांगत.

त्यांनी राजासमोर विद्येचे प्रदर्शन केले आणि मागणी केली, "महाराज, आमच्याशी वाद करू शकेल असा एखादा विद्वान आपल्या नगरीत आहे का? असेल तर बोलवा."

दरबारात शांतता पसरली. राजा कुतूहलाने आपल्या दरबारातील पंडितांकडे पाहू लागला. नगरीतील कोणीही पुढे आले नाही. कोणाला वादाची भीती वाटली, कोणाला राजदरबाराची; हरलो तर राजाचा कोप होईल, ही भीतीही होतीच. राजाच्या दरबारात त्या दोघांचा मान वाढला.

जयपत्रांचा गठ्ठा

आता त्यांना आणखी कीर्ती हवी होती. ते गावोगाव फिरू लागले. जिथे कोणी विद्वान आहे असे कळे, तिथे जाऊन ते आव्हान देत: "आमच्याशी वेदांवर वाद करा, नाहीतर 'आम्ही हरलो' असे लिहिलेले जयपत्र द्या."

अनेक साध्या, शांत स्वभावाच्या ब्राह्मणांनी वादाच्या भानगडीत न पडता, राजाश्रयाला घाबरून, जयपत्रे लिहून दिली. प्रत्येक नव्या जयपत्राबरोबर त्या दोघांचा गर्व आणखी फुगत गेला. त्यांच्या झोळीत जयपत्रांचा गठ्ठा वाढत होता, आणि मनात अहंकाराचा डोंगर.

कुमसीत: त्रिविक्रम भारतींसमोर

फिरत फिरत ते कुमसी गावी आले. "इथे त्रिविक्रम भारती नावाचे मोठे विद्वान संन्यासी राहतात," असे त्यांनी ऐकले. "याच्याकडून जयपत्र मिळाले तर आपली कीर्ती आणखी वाढेल," असा विचार करून ते त्यांच्याकडे गेले.

नमस्कार न करताच ते उद्धटपणे म्हणाले, "आम्ही चारही वेदांचे ज्ञाते आहोत. आमच्याशी वाद करा, नाहीतर हरल्याचे जयपत्र लिहून द्या."

हा प्रसंग मोठा मार्मिक आहे. काही दिवसांपूर्वी हेच त्रिविक्रम भारती गाणगापूरच्या यतीची निंदा करत होते. त्याच कुमसीत आता दोन ब्राह्मण त्यांच्याच विद्वत्तेला आव्हान द्यायला आले होते. जुने त्रिविक्रम असते, तर कदाचित त्यांनी हे आव्हान स्वीकारून शास्त्रार्थाची सभा भरवली असती. पण आता ते बदलले होते.

त्रिविक्रम भारती काही दिवसांपूर्वीच श्रीगुरूंच्या विश्वरूप दर्शनाने नम्र झाले होते. ते शांतपणे म्हणाले, "मी संन्यासी आहे. मला वादाशी, जय-पराजयाशी काही कर्तव्य नाही."

पण ते ब्राह्मण ऐकेनात. त्यांनी पुन्हा पुन्हा आग्रह धरला, दबाव आणला. शेवटी त्रिविक्रम म्हणाले, "तुमचा एवढाच हट्ट असेल, तर माझे गुरू गाणगापुरात आहेत. ते सर्वज्ञ आहेत. चला, त्यांच्यासमोर तुमचे आव्हान ठेवा."

त्या दोघांना वाटले, "आणखी एक संन्यासी. आणखी एक जयपत्र." ते त्रिविक्रमांसोबत गाणगापूरला निघाले.

गाणगापूरच्या मठात

कुमसीहून गाणगापूरचा रस्ता. पुढे शांतपणे चालणारे त्रिविक्रम भारती, आणि मागे आपसात कुजबुजत, हसत चालणारे ते दोघे. "हे संन्यासी आपल्या गुरूंकडे नेत आहेत. म्हणजे आता दोन जयपत्रे एकदम मिळतील," असा त्यांचा हिशेब चालला होता. त्यांना कल्पनाही नव्हती की ते कोणाच्या दारी चालले आहेत.

मठात पोहोचताच त्रिविक्रम भारतींनी श्रीगुरूंना साष्टांग नमस्कार केला आणि सगळी हकीकत सांगितली. ते दोघे ब्राह्मण मात्र ताठ उभे राहिले.

श्रीगुरूंनी त्यांच्याकडे शांतपणे पाहिले आणि विचारले, "ब्राह्मणहो, आम्ही संन्यासी. आम्हाला जय काय आणि पराजय काय? आमच्याशी वाद करून तुम्हाला काय मिळणार?"

ते गर्वाने म्हणाले, "आम्ही सगळीकडे जिंकलो आहोत. हे पाहा, आमच्याजवळ अनेक जयपत्रे आहेत. आता तुम्ही वाद करा, नाहीतर जयपत्र द्या."

"गर्व हे विनाशाचे मूळ"

श्रीगुरूंच्या डोळ्यांत करुणा होती; त्यांना या दोघांचा पुढचा अधःपात दिसत होता. ते म्हणाले, "ऐका. गर्वाने कोणाचे भले झाले आहे? बलीराजा दानशूर होता, पण अहंकाराने पाताळात गेला. सहस्र बाहूंचा बाणासुर गर्वाने हरला. रावणासारखा महापंडित गर्वामुळे कुळासह नष्ट झाला. कौरवांचा अहंकार त्यांनाच घेऊन बुडाला."

ते पुढे म्हणाले, "आणि वेद? सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवालाही सर्व वेद पूर्ण ठाऊक नाहीत. मग थोडे पाठांतर करून 'आम्ही सर्व वेद जाणतो' हा दावा कसा करता? हा मार्ग सोडा. नम्र व्हा. नाहीतर तुमचेच अहित होईल."

मठात जमलेले शिष्य, गावकरी हे शब्द ऐकून स्तब्ध झाले. ज्यांचे दर्शन घ्यायला अधिपती स्वतः येतो, ते श्रीगुरू या उद्धट ब्राह्मणांना "आम्हाला जय-पराजयाशी काही कर्तव्य नाही" असे शांतपणे म्हणू शकत होते. हेच खरे संन्यासाचे लक्षण. हा उपदेश प्रेमाचा होता, सावधगिरीचा होता. पण गर्वाने आंधळ्या झालेल्या त्या ब्राह्मणांना तो कळला नाही. "आम्हाला उपदेश नको. वाद हवा," असा हट्ट त्यांनी कायम धरला.

श्रीगुरूंनी मग ठरवले की आधी त्यांना वेदांचे खरे स्वरूप आणि अफाट विस्तार दाखवावा, म्हणजे त्यांच्या दाव्यातला पोकळपणा त्यांनाच दिसेल. ते विवेचन पुढील अध्यायात येते.

बोध / शिकवण

रोचक तपशील

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात श्रीगुरू त्या ब्राह्मणांना वेदांचा अफाट विस्तार सांगून "आम्ही सर्व वेद जाणतो" हा दावा किती पोकळ आहे ते दाखवतात.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर