श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २४ : त्रिविक्रम भारतींना विश्वरूप दर्शन
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, त्रिविक्रम भारती, गाणगापूरचा ग्रामाधिपती, शिष्य व भक्तगण | स्थळ: कुमसी (गाणगापूरजवळ)
पार्श्वभूमी
गाणगापूरच्या अधिपतीने श्रीगुरूंना पालखीतून मठात आणले आणि ते सन्मानाने राहू लागले, हे सिद्धमुनींनी सांगितले. नामधारक विचारतो, "संन्याशाला असा थाटमाट शोभतो का, असे कोणाला वाटले नाही का?" सिद्धमुनी हसून सांगतात, "असेच एका विद्वान संन्याशाला वाटले. त्याचा संशय श्रीगुरूंनी कसा दूर केला ते ऐक." हा ज्ञानकांडाचा शेवटचा अध्याय आहे.
सविस्तर कथा
जो रोज मनात देव पाहत असे
रोज डोळे मिटून ज्या देवाची पूजा करता, तो देव एके दिवशी डोळ्यांसमोर उभा राहिला, तर तुम्ही त्याला ओळखाल का? कुमसीच्या एका महान तपस्व्याला या प्रश्नाचे उत्तर फार मोठी किंमत देऊन मिळाले.
गाणगापूरपासून जवळ कुमसी नावाचे गाव होते. तिथे त्रिविक्रम भारती नावाचे एक विद्वान संन्यासी राहत होते. त्यांनी तीन वेदांचे अध्ययन केले होते. ते नरहरी म्हणजे श्री नृसिंहाचे एकनिष्ठ उपासक होते. रोज ते मानसपूजा करत: डोळे मिटून मनातच नृसिंहमूर्ती पाहायची, तिला मनानेच स्नान घालायचे, वस्त्र, गंध, फुले, नैवेद्य अर्पण करायचा. वर्षानुवर्षे त्यांचा हा नेम अखंड चालू होता. गावात त्यांच्या तपाचा आणि विद्वत्तेचा मोठा आदर होता.
निंदेचे शब्द
एके दिवशी गाणगापूरच्या नव्या संन्याशाच्या बातम्या कुमसीत आल्या. "त्यांना पालखीतून नेतात, वाद्ये वाजतात, अधिपती स्वतः सेवा करतो."
त्रिविक्रम भारतींच्या कपाळावर आठी पडली. ते लोकांजवळ म्हणाले, "संन्याशाने वैराग्याने राहावे. दंड, कमंडलू आणि भिक्षा, एवढेच त्याचे वैभव. हा कसला संन्यासी, जो पालखीत बसतो आणि मिरवणुका काढतो? हा दांभिकपणा आहे." अशी ते उघडपणे श्रीगुरूंची निंदा करू लागले.
त्यांच्या मनात दुष्टावा नव्हता; होता तो एका कडक संन्याशाचा नियमांबद्दलचा आग्रह. पण नियम पाळता पाळता त्यांच्या मनात एक सूक्ष्म अहंकार शिरला होता: "मी खरा संन्यासी, तो खोटा." गावकरी त्यांचे ऐकत, माना डोलवत. काहींच्या मनात गाणगापूरच्या यतीबद्दल शंका पेरली गेली. निंदेचे शब्द कुमसीतून गाणगापूरपर्यंत पोहोचायला वेळ लागला नाही.
"चला, कुमसीला जाऊ"
सर्वज्ञ श्रीगुरूंना हे कळले. ते रागावले नाहीत. उलट हसले. "कुमसीला एक भक्त आमची आठवण काढतो आहे. त्याला भेटायला हवे."
त्यांनी ग्रामाधिपतीला मिरवणुकीची तयारी करायला सांगितले. हत्ती, घोडे, ध्वज, पताका, वाद्ये, भालदार-चोपदार, भक्तांचा मेळा, असा सारा लवाजमा सजला. श्रीगुरू पालखीत बसले आणि मिरवणूक कुमसीकडे निघाली. ज्या थाटाची निंदा झाली, तोच थाट घेऊन श्रीगुरू निंदकाच्या दारी निघाले होते. शिष्यांना कळेना, "स्वामी निंदकाला उत्तर द्यायला निघाले की त्याला भेटायला?" उत्तर लवकरच, आणि कोणाच्याही कल्पनेपलीकडच्या रूपात, मिळणार होते.
ध्यानात देव दिसेना
इकडे कुमसीत, त्या दिवशीही त्रिविक्रम भारती नेहमीप्रमाणे मानसपूजेला बसले. डोळे मिटले. मन एकाग्र केले. आणि...
नृसिंहाची मूर्ती दिसेना.
त्यांनी पुन्हा प्रयत्न केला. पुन्हा पुन्हा. जिथे वर्षानुवर्षे इष्टदेव विराजमान होता, ते आसन रिकामे होते. त्यांच्या कपाळावर घाम आला. "आज असे का? माझे काय चुकले? माझा नरहरी कुठे गेला?"
आणि मग ध्यानात जे दिसू लागले, त्याने ते आणखीच गोंधळले. जिथे नृसिंहमूर्ती असायची, तिथे दंडधारी संन्याशांचे रूप तरळू लागले. त्यांनी डोळे उघडले, पुन्हा मिटले. तेच दृश्य. वर्षानुवर्षांच्या साधनेत असे कधीच घडले नव्हते. मनाने कौल दिला, "बाहेर जा. उत्तर बाहेर तुझी वाट पाहत आहे."
प्रत्येक चेहरा तोच
तेवढ्यात दूरवरून वाद्यांचा आवाज आला. मिरवणूक गावाजवळ आली होती. अस्वस्थ मनाने त्रिविक्रम भारती बाहेर आले आणि मिरवणुकीकडे पाहिले.
आणि ते जागीच खिळले.
पालखीत बसलेले एक संन्यासी, हे ठीक. पण पालखी वाहणारे भोई? तेही दंडधारी संन्यासी! हत्तीवर बसलेले? संन्यासी! घोड्यांवर, वाद्ये वाजवणारे, भक्तगण? प्रत्येक जण दंड-कमंडलूधारी, तेजस्वी संन्यासी, आणि प्रत्येकाचे रूप त्यांच्या इष्टदेव नरहरीसारखे! जिकडे नजर टाकावी तिकडे एकच रूप. असंख्य देह, पण एकच तत्त्व.
त्रिविक्रमांचे सगळे पांडित्य, सगळा गर्व त्या क्षणी गळून पडला. डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या. ते धावत मिरवणुकीपुढे गेले आणि जमिनीवर लोटांगण घातले.
"हे त्रिमूर्तिरूपा, जगद्गुरो, सर्वव्यापी नृसिंह सरस्वती! मी अंध होतो. मला आपले खरे रूप दाखवा."
"तो दांभिक कोण?"
क्षणात सारी रूपे लोपली. समोर एकच रूप उरले: पालखीत बसलेले श्रीगुरू, आपल्या खऱ्या स्वरूपात. त्यांनी त्रिविक्रमांकडे पाहिले आणि मंद हसत विचारले, "त्रिविक्रमा, तू ज्याला दांभिक म्हणत होतास, तो कोण?"
प्रश्नात राग नव्हता, उपहास नव्हता; होते ते एका पित्याचे मिश्कील प्रेम. पण तो प्रश्न बाणासारखा लागला. ज्या जिभेने निंदा केली होती, ती आता अडखळत होती. त्रिविक्रम हात जोडून म्हणाले, "स्वामी, क्षमा करा. मी मनात नरहरीची पूजा करत होतो, आणि साक्षात नरहरी समोर आले तरी ओळखले नाही. बाहेरचा थाट पाहिला, आतले तत्त्व पाहिले नाही. कुरुक्षेत्रावर श्रीकृष्णाने अर्जुनाला विश्वरूप दाखवले, तसेच आज आपण मला दाखवले." त्यांनी भावपूर्ण स्तोत्राने श्रीगुरूंचे स्तवन केले.
वैराग्य कुठे असते?
श्रीगुरू प्रसन्न होऊन म्हणाले, "त्रिविक्रमा, तू निष्ठेने उपासना केलीस, म्हणून हे दर्शन तुला झाले. संन्याशाचे वैराग्य मनात असते, बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नाही. ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर आहे, त्याला पालखी बांधत नाही, आणि ज्याचे मन बद्ध आहे, त्याला झोपडीही सोडवत नाही. तुला परमार्थ उमगला आहे. आता तुला पुन्हा जन्म नाही."
त्रिविक्रम भारती श्रीगुरूंच्या चरणांवर मस्तक ठेवून बराच वेळ तसेच राहिले. त्यांच्या आयुष्यभराच्या साधनेचे फळ आज त्यांना मिळाले होते, पण ते ज्या मार्गाने मिळाले, त्याने त्यांचा अहंकार कायमचा धुऊन टाकला. ज्या मिरवणुकीची त्यांनी निंदा केली, त्याच मिरवणुकीत आता ते भक्तांच्या मेळ्यात उभे राहून श्रीगुरूंचा जयजयकार करत होते.
त्रिविक्रम भारतींना मुक्तीचे आश्वासन देऊन श्रीगुरू मिरवणुकीसह गाणगापूरला परतले. तेव्हापासून त्रिविक्रम भारती श्रीगुरूंचे एकनिष्ठ भक्त झाले. पुढे कर्मकांडाच्या सुरुवातीला त्यांचीच पुन्हा भेट होते.
बोध / शिकवण
- बाह्य थाट पाहून संताबद्दल निष्कर्ष काढू नये; खरे वैराग्य अंतःकरणात असते.
- निंदा करणाऱ्याचाही गुरू उद्धारच करतात; हे त्यांचे कारुण्य.
- ज्या इष्टदेवाची आपण उपासना करतो, तोच सद्गुरूंच्या रूपाने समोर येतो; गुरू आणि देव भिन्न नाहीत.
- विद्या आणि तपाबरोबर नम्रता नसेल तर ज्ञानही अडथळा बनते.
- प्रामाणिक उपासना वाया जात नाही; चुकलेल्या साधकालाही ती अखेर सत्यापर्यंत नेते.
रोचक तपशील
- मानसपूजा म्हणजे मूर्ती, साहित्य काहीही न वापरता मनानेच षोडशोपचार पूजा करणे; शंकराचार्यांची "शिवमानसपूजा" ही अशाच पूजेचे प्रसिद्ध स्तोत्र आहे.
- "भारती" हे दशनामी संन्यासपरंपरेतील दहा नामांपैकी एक नाम आहे; श्रीगुरूंचे "सरस्वती" हे नामही त्याच परंपरेतील आहे.
- गुरुचरित्राच्या पारंपरिक विभागणीत ज्ञानकांड या अध्यायावर संपते; पुढे कर्मकांड सुरू होते.
पारायण / श्रद्धा
गुरूंबद्दल मनात शंका आली असता किंवा कोणा संताची नकळत निंदा घडली असता, क्षमा मागून या अध्यायाचे वाचन करावे, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
कर्मकांडाच्या प्रारंभी (अ. २५) दोन विद्यागर्विष्ठ ब्राह्मण जयपत्र मागण्यासाठी याच त्रिविक्रम भारतींकडे येतात.