श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २३ : ब्रह्मराक्षसाचा उद्धार व गाणगापुरात मठ
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, गरीब ब्राह्मण, गाणगापूरचा ग्रामाधिपती (गावाचा अधिपती), ब्रह्मराक्षस | स्थळ: गाणगापूर – संगम, वेशीजवळील अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्ष, मठ
पार्श्वभूमी
वांझ म्हशीला दूध आल्याची लीला सिद्धमुनींनी सांगितली. नामधारक उत्सुकतेने विचारतो, "मग पुढे काय झाले? संगमावर गुप्त राहणारे श्रीगुरू गावात प्रकट कसे झाले?" सिद्धमुनी सांगतात की एका म्हशीच्या दुधाची बातमी गावाच्या अधिपतीपर्यंत पोहोचली, त्याच्या आग्रहाने श्रीगुरू पालखीतून गावात आले, आणि वाटेतच एका भयंकर ब्रह्मराक्षसाची सुटका झाली. याच अध्यायात गाणगापुरात श्रीगुरूंचा मठ होतो. (काही कथनांत या अधिपतीला "राजा" म्हटले जाते; ग्रंथात तो गावाचा अधिपती आहे.)
सविस्तर कथा
"म्हैस आता भाड्याने मिळणार नाही"
एका म्हाताऱ्या म्हशीच्या दुधाने एका गावाचा इतिहास बदलू शकतो का? गाणगापूरच्या बाबतीत तसेच घडले. आज लाखो भाविक ज्या क्षेत्राच्या दर्शनाला जातात, त्याची प्रकट सुरुवात एका गरीब घराच्या अंगणातून झाली.
दुसऱ्या दिवशी सकाळ झाली. नेहमीप्रमाणे काही लोक त्या गरीब ब्राह्मणाच्या दारी आले. "ती म्हैस आज भाड्याने दे, आम्हाला माती वाहायची आहे."
ब्राह्मणाने हसून नकार दिला. "आता ती म्हैस ओझी वाहणार नाही." लोकांना कळेना. मग त्याने त्यांना दुधाने भरलेल्या घागरी दाखवल्या. "ही त्या म्हशीचे दूध आहे."
लोक अवाक् झाले. कोणी घागरीत बोट बुडवून पाहिले, कोणी म्हशीकडे टक लावून पाहिले, कोणी हसून म्हणाले, "हा काहीतरी बनाव आहे." पण ज्यांनी त्या म्हशीला वर्षानुवर्षे ओझी वाहताना पाहिले होते, त्यांना ठाऊक होते की हिला कधी वासरू झालेले नाही. "जन्मापासून वांझ, म्हातारी, दात नसलेली म्हैस दूध देते?" ही बातमी वाऱ्यासारखी पसरली आणि गाणगापूरच्या ग्रामाधिपतीच्या कानावर गेली.
अधिपती संगमावर
ग्रामाधिपती स्वतः शहानिशा करायला त्या ब्राह्मणाच्या घरी आला. ब्राह्मणाने हात जोडून सांगितले, "महाराज, हा माझा पराक्रम नाही. संगमावर एक संन्यासी राहतात. त्यांच्या कृपेने हे घडले."
अधिपतीचे मन भक्तीने भरून आले. तो पत्नी, मुले आणि परिवारासह संगमावर गेला. नदीकाठी, साध्या आसनावर ध्यानस्थ बसलेले तेजस्वी श्रीगुरू पाहताच त्याने साष्टांग नमस्कार घातला आणि स्तुती केली.
तो म्हणाला, "स्वामी, आपण असे नदीकाठी एकांतात राहता, आणि आमचे गाव आपल्या दर्शनाला मुकते. कृपा करून गावात चला. आम्ही आपल्यासाठी मठ बांधू. आपण तेथे राहून लोकांना मार्ग दाखवा."
"आता प्रकट होण्याची वेळ आली"
श्रीगुरू क्षणभर शांत राहिले. संगमाचे पाणी संथ वाहत होते. अधिपती आणि त्याचा परिवार हात जोडून उत्तराची वाट पाहत होते. संन्याशाला मठ, मान, पालखी यांचे काय प्रयोजन? पण संन्याशाचे जीवन केवळ स्वतःच्या मुक्तीसाठी नसते; दुःखी जीवांना मार्ग दाखवणे हेही त्याचे कार्य असते. आतापर्यंत त्यांनी आपले स्वरूप गुप्त ठेवले होते. पण आता लोकोद्धाराची वेळ आली आहे, समाजासमोर प्रकट व्हावे, असे जाणून त्यांनी संमती दिली.
अधिपतीने सुशोभित पालखी आणली. श्रीगुरूंना त्यात बसवले. वाद्यांचा गजर सुरू झाला. भक्तांचा जयजयकार. संगमापासून गावाकडे मिरवणूक निघाली. वाटेत घराघरांतून स्त्रिया आरती घेऊन बाहेर आल्या, मुले पालखीमागे धावू लागली. काल ज्या संन्याशाला कोणी ओळखत नव्हते, आज सारे गाव त्याच्या स्वागताला उभे होते. पण पालखीत बसलेले श्रीगुरू मात्र तसेच शांत होते; मान-अपमान दोन्ही त्यांच्यासाठी सारखेच होते.
दक्षिण वेशीवरचा पिंपळ
गावाच्या दक्षिण वेशीजवळ एक जुना, विशाल अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्ष होता. गावकरी त्या झाडाकडे पाहूनही थरथरत. कारण त्यावर अनेक वर्षांपासून एक भयंकर ब्रह्मराक्षस राहत होता. तो क्रूर होता; भोवतालच्या घरांचा त्याने नाश केला होता. संध्याकाळनंतर त्या वाटेने कोणी फिरकत नसे.
आणि श्रीगुरूंची पालखी नेमकी त्याच वाटेने निघाली होती.
मिरवणुकीतील लोकांची पावले मंदावली. भीतीने कुजबुज सुरू झाली. पालखी पिंपळाजवळ आली, आणि अचानक झाडावरून तो ब्रह्मराक्षस खाली आला.
लोक किंचाळत मागे सरले. पण जे घडले ते कोणाच्या कल्पनेतही नव्हते. तो ब्रह्मराक्षस हल्ला करायला नव्हे, तर शरण यायला आला होता. तो धावत येऊन श्रीगुरूंच्या चरणी कोसळला.
"स्वामी, माझा उद्धार करा! या घोर योनीत मी अनेक वर्षे होरपळतो आहे. आपण साक्षात परमेश्वर आहात. आपल्या दर्शनाने माझे पाप नष्ट होवो."
संगमस्नानाने मुक्ती
सगळीकडे शांतता पसरली. वाद्ये थांबली. पालखी वाहणारे भोई जागीच थिजले. ज्याच्या नावानेच गाव थरथरत असे, तो आज एखाद्या लहान मुलासारखा हुंदके देत श्रीगुरूंच्या पायाशी पडला होता. श्रीगुरूंनी त्याच्याकडे करुणेने पाहिले आणि आज्ञा केली, "जा, संगमात स्नान कर. तुझे पाप धुतले जाईल आणि तुला मुक्ती मिळेल."
ब्रह्मराक्षस संगमाकडे गेला. मिरवणूक थांबली होती; सर्वांचे डोळे संगमाकडे लागले होते. काही धाडसी तरुण दुरून त्याच्या मागे गेले. भीमा-अमरजेच्या पवित्र पाण्यात त्याने डुबकी मारली. क्षणभर पाण्यावर फक्त तरंग उठले. आणि जेव्हा तो बाहेर आला, तेव्हा त्याचे भयंकर रूप नाहीसे झाले होते. ग्रंथ सांगतो, तो मनुष्यरूपात परत आला. त्याने पुन्हा श्रीगुरूंना नमस्कार केला. श्रीगुरूंनी त्याच्या मस्तकावर आशीर्वाद दिला, आणि तो शापातून कायमचा मुक्त झाला.
ज्या लोकांनी वर्षानुवर्षे त्या पिंपळाची भीती बाळगली होती, त्यांनी हे सारे आपल्या डोळ्यांनी पाहिले. "हे संन्यासी साधे नाहीत!" हा उद्गार प्रत्येकाच्या तोंडी होता. ज्या वाटेने संध्याकाळनंतर कोणी फिरकत नसे, ती वाट त्या दिवसापासून निर्भय झाली. सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "पाहिलेस? श्रीगुरूंनी त्या जीवाला शिक्षा केली नाही, हाकलून लावले नाही; त्याला मुक्ती दिली. गुरूंची कृपा भक्तांवरच नव्हे, तर दुःखाने पापात अडकलेल्या जीवांवरही असते."
गाणगापूरचा मठ
मिरवणूक जयघोषात गावात पोहोचली. ग्रामाधिपतीने वचन दिल्याप्रमाणे श्रीगुरूंसाठी मठ बांधला आणि राहण्याची सर्व व्यवस्था केली. तो रोज श्रीगुरूंची पूजा करू लागला.
श्रीगुरू रोज संगमावर स्नान-अनुष्ठानाला जात. त्यासाठी अधिपतीने पालखीची व्यवस्था केली होती. माध्यान्ही ते मठात परत येत. दूरदूरहून दुःखी, रोगी, दरिद्री लोक दर्शनाला येऊ लागले. श्रीगुरूंची कीर्ती चहूकडे पसरली आणि गाणगापूर हे पुण्यक्षेत्र बनले. पुढील बराच काळ श्रीगुरूंनी इथेच वास्तव्य केले, आणि गुरुचरित्रातील पुढील बहुतेक लीला याच मठाभोवती घडतात.
बोध / शिकवण
- गुरुदर्शनाने अधोगतीला गेलेल्या जीवाचाही उद्धार होतो; गुरुकृपेला कोणी अपात्र नाही.
- जो जीव सगळ्यांना भयभीत करत होता, तोच गुरूंपुढे नम्र झाला: भीती नाही, तर शरणागती बदल घडवते.
- एक छोटी कृपा (म्हशीचे दूध) अनेकांच्या कल्याणाचे दार उघडते.
- सत्ताधाऱ्यांनी संतांचा सन्मान करावा; त्याने गावाचे, राज्याचे कल्याण होते.
- संत लोकोद्धारासाठी लोकांमध्ये राहतात, पण मनाने अलिप्त असतात.
रोचक तपशील
- गाणगापूरचा मठ आज "निर्गुण मठ" म्हणून ओळखला जातो; तेथे श्रीगुरूंच्या निर्गुण पादुकांची पूजा होते.
- भीमा-अमरजा संगमावरील स्नान दत्तभक्त पवित्र मानतात; संगमावर श्रीगुरूंच्या अनुष्ठानस्थानाचे दर्शनही घेतले जाते.
- ब्रह्मराक्षस हा पापकर्म केलेल्या विद्वान ब्राह्मणाचा प्रेतयोनीतील जन्म, अशी पुराणांतील कल्पना आहे; याच संकल्पनेचा उल्लेख पुढे अध्याय २७ मध्येही येतो.
पुढील अध्यायाशी संबंध
श्रीगुरूंना मिळणाऱ्या पालखी-मिरवणुकीच्या थाटाची कुमसीचे त्रिविक्रम भारती निंदा करतात, आणि पुढील अध्यायात त्यांना विश्वरूप दर्शन होते.