श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय २२

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २२ : वांझ म्हशीला दूध (गाणगापूर आगमन)

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, गरीब ब्राह्मण व त्याची पत्नी, म्हातारी वांझ म्हैस | स्थळ: गाणगापूर, भीमा-अमरजा संगम

पार्श्वभूमी

कृष्णातीरी अनेक भक्तांचा उद्धार केल्यानंतर श्रीगुरू भीमा नदीच्या तीरावर असलेल्या गाणगापूर क्षेत्री आले. नामधारक सिद्धमुनींना विचारतो, "गाणगापूरला श्रीगुरूंची प्रसिद्धी कशी झाली?" सिद्धमुनी सांगतात की तिथली पहिली प्रकट लीला एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी घडली. एका म्हाताऱ्या म्हशीच्या दुधाने श्रीगुरूंचे गाणगापुरातील प्रकट पर्व सुरू झाले, आणि त्यातूनच त्यांचा महिमा गावात आणि पुढे गावाच्या अधिपतीपर्यंत पोहोचला.

सविस्तर कथा

संगमावरचा अनोळखी संन्यासी

गाणगापूर. भीमा आणि अमरजा या दोन नद्या जिथे एकमेकींना भेटतात, ते शांत, पवित्र स्थान. श्रीगुरू इथे आले तेव्हा कोणी स्वागताला नव्हते, कोणी ओळखणारे नव्हते. ते संगमावर गुप्तपणे अनुष्ठान करत, आणि माध्यान्हकाळी गावात भिक्षेला जात.

कल्पना करा: पहाटेचा संधिप्रकाश, संगमावर पसरलेले धुके, पाण्यात उभे राहून अर्घ्य देणारे एक तेजस्वी संन्यासी. दिवसभर ते ध्यानात असत. कोणी काठावर येऊन पाहिले तर त्याला एक साधा यती दिसे; कृष्णातीरी ज्यांच्या कृपेच्या कथा घराघरांत सांगितल्या जात, तेच हे आहेत, हे इथे कोणालाच ठाऊक नव्हते. श्रीगुरूंनाही घाई नव्हती. योग्य वेळ, योग्य भक्त, आणि योग्य निमित्त यांची ते वाट पाहत होते.

त्या काळी गाणगापुरात सुमारे शंभर ब्राह्मणांची घरे होती. त्यांत श्रीमंत होते, विद्वान होते, यज्ञयाग करणारे होते. कोणीही आनंदाने संन्याशाला भिक्षा घातली असती.

गावातले सर्वात गरीब घर

पण त्याच गावात एक अत्यंत गरीब ब्राह्मण राहत होता. तो सदाचारी होता, वेदपठण करी, नित्यकर्म चुकवत नसे. त्याची पत्नीही पतिव्रता आणि धर्मशील होती. पण घरात दारिद्र्य होते.

त्यांच्या घरी एकच संपत्ती होती: एक म्हैस. तीही अशी की जिचे कोणी कौतुक करावे असे काही नव्हते. ती म्हातारी होती, तोंडात दात उरले नव्हते, आणि जन्मापासून वांझ होती. तिला कधी वासरू झाले नव्हते, मग दूध येण्याचा प्रश्नच नव्हता. तिच्या नाकात दोरी घालून तो ब्राह्मण तिला लोकांना ओझी आणि माती वाहायला भाड्याने देत असे. त्या भाड्यावरच त्या कुटुंबाचा कसाबसा उदरनिर्वाह चाले.

श्रीगुरू नेमके त्याच दारी

वैशाख महिना होता. उन्हाळ्याची रखरखीत दुपार. श्रीगुरू भिक्षेसाठी निघाले आणि सगळी श्रीमंत घरे सोडून थेट या गरीब ब्राह्मणाच्या दारात उभे राहिले.

गावातील वेदपाठी ब्राह्मणांना आश्चर्य वाटले. "आमच्या घरी पक्वान्ने आहेत, आणि हे संन्यासी त्या भिकाऱ्याच्या दारी का गेले?" सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "बाळा, श्रीकृष्णानेही दुर्योधनाचे राजभोजन नाकारून विदुराच्या घरची साधी कण्या खाल्ल्या. देवाला भाव प्रिय असतो, वैभव नव्हे."

त्या वेळी ब्राह्मण घरी नव्हता; तो बाहेर गेला होता. त्याच्या पत्नीने दारात संन्यासी पाहिले. तिने आदराने आसन मांडले, नमस्कार केला. पण मनात लाज दाटली: "यांना द्यायला घरात काय आहे?" तिने मनातल्या मनात घरातील प्रत्येक डबा उघडून पाहिला. पीठ संपत आलेले, धान्याचे मडके जवळजवळ रिकामे. दारी आलेल्या अतिथीला, त्यातही संन्याशाला, रिकाम्या हाती परत पाठवणे गृहिणीला सर्वात मोठे दुःख वाटते. तिचे डोळे भरून आले.

"म्हशीचे दूध का देत नाहीस?"

श्रीगुरूंनी अंगणात बांधलेल्या म्हशीकडे पाहिले आणि म्हणाले, "माते, दारात म्हैस बांधलेली आहे. मग आम्हाला तिचे दूध भिक्षेत का देत नाहीस?"

ती स्त्री संकोचाने म्हणाली, "स्वामी, ही म्हैस म्हातारी आहे, तिला दात नाहीत, आणि ती जन्मापासून वांझ आहे. तिला कधी दूधच आले नाही. आम्ही तिला ओझी वाहायला भाड्याने देतो, त्यावरच आमचे पोट चालते."

श्रीगुरू शांतपणे, पण ठामपणे म्हणाले, "तू शंका करू नकोस. जा, भांडे घेऊन तिचे दूध काढ." त्यांच्या स्वरात आग्रह नव्हता, आज्ञा होती; आणि त्या आज्ञेत एक विलक्षण आश्वासनही होते.

दोन घागरी दूध

तिचे मन क्षणभर डळमळले. "वांझ म्हशीचे दूध?" पण संन्याशाच्या डोळ्यांतील तेज पाहून तिने वाद घातला नाही. ती भांडे घेऊन म्हशीजवळ बसली. थरथरत्या हातांनी तिने आचळांना हात लावला.

आणि काय आश्चर्य! दुधाच्या पांढऱ्याशुभ्र धारा भांड्यात पडू लागल्या. एक भांडे भरले. दुसरे आणले, तेही भरले. ग्रंथ सांगतो, तिने दोन घागरी भरून दूध काढले.

तिच्या हातांना दुधाची ऊब जाणवत होती, आणि डोळ्यांवर विश्वास बसत नव्हता. जिच्या पाठीवर आयुष्यभर ओझी वाहिली गेली, जिच्या नाकात भाड्याची दोरी होती, ती म्हैस आज शांत उभी राहून दूध देत होती. शेजारच्या दोन-तीन स्त्रिया कुतूहलाने अंगणात डोकावल्या आणि तोंडात बोटे घालून उभ्या राहिल्या.

ती स्त्री भारावून गेली. "हे संन्यासी साधे नाहीत; हा साक्षात परमेश्वराचा अवतार आहे," असे तिच्या मनाने जाणले. तिने ते दूध चुलीवर तापवले आणि मोठ्या भक्तिभावाने श्रीगुरूंना भिक्षा म्हणून अर्पण केले.

श्रीगुरूंनी ते प्रसन्नपणे ग्रहण केले आणि आशीर्वाद दिला: "तुमच्या घरी लक्ष्मी अखंड नांदेल." एवढे बोलून ते संगमाकडे परत गेले.

"आपले दारिद्र्य संपले"

संध्याकाळी ब्राह्मण घरी परतला. पत्नीने उत्साहाने सगळी हकीकत सांगितली. त्याला प्रथम विश्वासच बसेना. पण दुधाच्या भरलेल्या घागरी समोर होत्या.

तो म्हणाला, "आज आपले दारिद्र्य संपले. ते संन्यासी साधे नव्हेत." दोघे पती-पत्नी तडक संगमावर गेले, श्रीगुरूंच्या चरणी लोटांगण घातले आणि पूजा केली. श्रीगुरूंनी त्यांना आशीर्वाद दिला. पुढे त्या दांपत्याला पुत्र आणि कन्या झाली, घरात धनधान्य आले आणि ते दीर्घायुष्य, सुखाने जगले.

सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "बाळा, लक्षात घे. श्रीगुरूंनी गावातील सर्वात श्रीमंत घर निवडले नाही, सर्वात विद्वान घर निवडले नाही. त्यांनी निवडले ते असे घर, जिथे दारिद्र्य होते पण सदाचार सुटला नव्हता. आणि त्या घरातल्या सर्वात दुर्लक्षित जीवाला, त्या म्हाताऱ्या म्हशीलाच त्यांनी कृपेचे साधन बनवले."

ती म्हैस तेव्हापासून रोज भरपूर दूध देऊ लागली. पण ही बातमी घराच्या चार भिंतींत राहणार नव्हती. दुसऱ्या दिवशी सकाळी जे घडले, त्याने श्रीगुरूंची कीर्ती गावभर आणि गावाच्या अधिपतीपर्यंत पोहोचवली; ते पुढील अध्याय सांगतो.

बोध / शिकवण

रोचक तपशील

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात गावाचा अधिपती पालखी घेऊन संगमावर येतो, वाटेत पिंपळावरच्या ब्रह्मराक्षसाचा उद्धार होतो आणि गाणगापुरात श्रीगुरूंचा मठ होतो.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर