श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २१ : मृत बालकाचे पुनर्जीवन
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, एक तपस्वी संन्यासी, शिरोळचा ब्राह्मण गंगाधर, त्याची पत्नी व मृत पुत्र | स्थळ: शिरोळ; कृष्णातीर, औदुंबर (नृसिंहवाडी)
पार्श्वभूमी
विसाव्या अध्यायात शौनक ब्राह्मणाच्या समंधाची बाधा दूर होऊन त्या ब्राह्मण स्त्रीला दोन पुत्र झाले, पण धाकटा पुत्र चौलसंस्काराआधीच आजारी पडून मरण पावला. नामधारक व्याकूळ होऊन सिद्धमुनींना विचारतो, "गुरूंचा वर कधी खोटा ठरतो का?" सिद्धमुनी सांगतात, "ऐक, गुरुवाक्य कधीच व्यर्थ जात नाही. भक्ताची श्रद्धा कशी परखली जाते आणि गुरुकृपा कशी फळते ते ही कथा सांगते."
सविस्तर कथा
"मलाही याच्याबरोबर जाळा"
शिरोळच्या त्या घरात आज मंगलवाद्ये नव्हे, आक्रोश घुमत होता. ज्या बाळाच्या चौलाची तयारी चालली होती, ते बाळ आईच्या मांडीवर निपचित पडले होते.
नातेवाईक, शेजारी, गावचे ब्राह्मण जमले. अंत्यसंस्काराची तयारी सुरू झाली. पण ती आई शव हातातून सोडेना. ती म्हणाली, "मी हे बाळ कोणालाही देणार नाही. याला जाळणार असाल, तर मलाही याच्याबरोबरच जाळा."
ब्राह्मणांनी तिला समजावले, "हा वेडेपणा आहे. आत्मघात हे महापाप आहे. देवाची इच्छा मान्य कर."
पण तिच्या कानांवर शब्द पोहोचत नव्हते. तिच्या डोळ्यांसमोर फक्त आठवणी होत्या: अमरापूरचा औदुंबर, पापविनाशी तीर्थातले पहाटेचे स्नान, स्वप्नात श्रीगुरूंनी ओटीत घातलेले ते दोन नारळ, आणि "तुला दीर्घायुषी संतती होईल" हे वचन. "ते वचन खोटे असेल, तर माझे सगळे आयुष्यच खोटे," असे तिला वाटत होते. पती गंगाधर बाजूला सुन्न बसला होता. त्यालाही काय बोलावे सुचत नव्हते.
तपस्वी संन्याशाचे ज्ञान
तेवढ्यात तिथे एक तपस्वी संन्यासी आला. (हे श्रीगुरूच होते, अशी अनेक भक्तांची श्रद्धा आहे.) त्याने त्या मातेकडे करुणेने पाहिले आणि शांत स्वरात बोलू लागला:
"माते, शोक करून काय मिळणार? जो जन्मला त्याला मरण निश्चित आहे. हा देह पाण्यावरच्या बुडबुड्यासारखा आहे. पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश या पंचमहाभूतांचा तो बनतो आणि सत्त्व, रज, तम या तीन गुणांनी चालतो. प्रत्येक जीव आपल्या कर्माची शिदोरी घेऊन येतो आणि ती संपली की जातो."
तो पुढे म्हणाला, "विचार कर. या जन्मी तू याची आई आहेस. पण किती जन्मांत, किती रूपांत, तू कोणाची कोण होतीस हे तुला ठाऊक आहे का? कोण कोणाचा पुत्र, कोण कोणाची माता? नदीत वाहणारी लाकडे क्षणभर एकत्र येतात आणि प्रवाहाबरोबर दूर जातात. नातीही तशीच."
जमलेले ब्राह्मण माना डोलवू लागले. "बरोबर बोलतात महाराज. हेच शास्त्र आहे." त्यांना वाटले, आता ही माता शांत होईल आणि अंत्यसंस्कार पार पडतील.
हे ज्ञान अत्यंत गहन होते. वेदांतातील सगळे सार त्यात होते. पण आईचे काळीज तर्काने शांत होत नाही. ज्या बाळाला तिने रात्र रात्र जागून वाढवले, ज्याच्या पहिल्या पावलांचे तिने कौतुक केले, त्याला "पाण्यावरचा बुडबुडा" म्हणून सोडून देणे तिला अशक्य होते.
आईचा प्रश्न
ती मान वर करून म्हणाली, "महाराज, आपले बोलणे खरे असेल. पण जर नशिबात लिहिलेलेच घडणार असेल, तर मग पूजा, व्रत, गुरुसेवा कशाला? लोखंडाला परीसाचा स्पर्श झाला की ते सोने होते. मला परीस मिळाला, श्रीगुरूंचा स्पर्श मिळाला, तरी माझे लोखंड लोखंडच राहिले का?"
तिचा आवाज कापत होता, पण शब्द ठाम होते: "श्री नृसिंह सरस्वती हे त्रिमूर्तींचे अवतार आहेत. त्यांनीच मला दीर्घायुषी पुत्रांचा वर दिला. मग हे असे का झाले? त्यांचे वचन खोटे ठरले तर मी जगून काय करू? मी इथेच प्राण देईन."
संन्यासी क्षणभर शांत राहिला. मग म्हणाला, "तुझी श्रद्धा एवढी दृढ असेल, तर ज्यांनी वर दिला त्यांच्याकडेच जा. हे शव घेऊन औदुंबराखाली श्रीगुरूंच्या पादुकांपाशी जा. तेथेच तुझ्या प्रश्नाचे उत्तर मिळेल."
रक्ताने माखलेल्या पादुका
तिने मागे-पुढे पाहिले नाही. मृत बाळाचे शव तिने पाठीवर बांधले आणि पती गंगाधरासह कृष्णेच्या काठाने अमरापूरच्या औदुंबराकडे निघाली. लोक कुजबुजत मागे आले.
औदुंबराखाली पोहोचताच ती पादुकांवर कोसळली. "स्वामी, हेच का आपले वचन?" असे म्हणत ती पादुकांवर डोके आपटू लागली. कपाळ फुटले. रक्ताचे थेंब पादुकांवर पडू लागले. सगळा दिवस असाच गेला. सूर्य मावळला. कृष्णेवर अंधार पसरला. ती आई आणि तो पिता शवाजवळ बसून रडत राहिले.
मध्यरात्रीनंतरचे स्वप्न
मध्यरात्र उलटली. कृष्णेच्या पाण्याचा संथ आवाज, औदुंबराच्या पानांची सळसळ, आणि मधूनच उठणारा त्या मातेचा हुंदका, एवढेच त्या रात्री ऐकू येत होते. शेजारी ठेवलेले ते छोटेसे शव थंड पडले होते. थकलेल्या त्या दोघांना कधी डोळा लागला ते कळलेच नाही.
स्वप्नात एक तेजस्वी आकृती समोर उभी राहिली: अंगाला विभूती, गळ्यात रुद्राक्षमाळा, हातात त्रिशूळ, अंगावर व्याघ्राजिन. ती आकृती गंभीरपणे म्हणाली, "मला दोष का देता? का मला शिव्याशाप देता?"
मग त्या आकृतीने बाळाच्या कपाळाला भस्म लावले, त्याचे तोंड उघडले आणि त्यात आपला श्वास फुंकला.
"आई, भूक लागली"
ती माता दचकून जागी झाली. पहिले लक्ष बाळाकडे गेले. आणि तिचा स्वतःच्या डोळ्यांवर विश्वास बसेना: जे शरीर थंड, ताठ झाले होते, ते आता उबदार होते. बाळ हलत होते! त्याने डोळे उघडले, आळस दिला आणि म्हणाले, "आई, भूक लागली."
ग्रंथ सांगतो की त्या क्षणी आईला पान्हा फुटला. तिने बाळाला छातीशी कवटाळले. आनंदाश्रूंनी तिचे रक्ताळलेले कपाळ धुतले गेले.
पती-पत्नी दोघेही पादुकांवर लोटांगण घालून म्हणाले, "स्वामी, दुःखाच्या भरात आम्ही आपल्याला कठोर बोललो. आम्हाला क्षमा करा." त्यांनी औदुंबराला प्रदक्षिणा घातल्या, कृष्णेत स्नान केले, आणि पादुकांवरचे आपल्या कपाळाचे रक्त स्वच्छ धुऊन पूजा केली.
गावकरी थक्क
सकाळी शिरोळहून ब्राह्मण आले. त्यांना वाटले, आता अंत्यसंस्कार करावे लागतील. पण समोर पाहतात तर काय: ते बाळ आईच्या कडेवर हसत बसले होते! सर्वांनी आश्चर्याने श्रीगुरूंचा जयजयकार केला. "गुरुवचन कधीच खोटे ठरत नाही" हे त्या दिवशी सर्वांनी डोळ्यांनी पाहिले. ते कुटुंब आयुष्यभर श्रीगुरूंच्या सेवेत राहिले.
बोध / शिकवण
- ज्ञान देह क्षणभंगुर असल्याचे सांगते, पण गुरुवाक्यावरील अढळ श्रद्धा कर्माची रेषाही बदलू शकते.
- गुरू परीक्षा घेतात; ज्ञानाच्या युक्तिवादानेही ज्याची श्रद्धा डळमळत नाही, त्याला कृपा मिळते.
- दुःखात गुरूंना दोष दिला तरी गुरू रागावत नाहीत; ते मायेने उत्तर देतात.
- गुरुवचन कधीच व्यर्थ जात नाही; त्याचे फळ उशिरा दिसले तरी निश्चित मिळते.
- संकटात सगळीकडे न भटकता एकाच गुरूंच्या चरणी शरण जावे.
रोचक तपशील
- स्वप्नातील रूप (विभूती, रुद्राक्ष, त्रिशूळ, व्याघ्राजिन) हे शिवस्वरूपाचे वर्णन आहे; दत्तप्रभूंमध्ये ब्रह्मा, विष्णू, महेश तिन्ही आहेत ही संप्रदायाची श्रद्धा यात दिसते.
- तपस्वी संन्याशाचा उपदेश हा या अध्यायातील छोटासा "वैराग्य-उपदेश" आहे; देहाची नश्वरता, कर्मसिद्धांत आणि नात्यांचे क्षणिकत्व त्यात थोडक्यात येते.
पारायण / श्रद्धा
अपत्यसुख व मुलांच्या आरोग्यासाठी अध्याय २०–२१ श्रद्धेने वाचण्याची प्रथा अनेक भक्त कुटुंबांत आहे; मात्र ही स्थानिक श्रद्धा आहे, ग्रंथात विशिष्ट विधान नाही.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात श्रीगुरू गाणगापूरला पोहोचतात आणि एका गरीब ब्राह्मणाच्या म्हाताऱ्या, वांझ म्हशीला दूध येते.