श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय २०

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय २० : ब्रह्मसमंधाच्या बाधेतून मुक्ती

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, शिरोळचा वेदपाठी ब्राह्मण गंगाधर व त्याची पत्नी, शौनक गोत्री ब्राह्मणाचा समंध | स्थळ: कृष्णातीर – शिरोळ व अमरापूर (नृसिंहवाडी) येथील औदुंबर

पार्श्वभूमी

औदुंबराचा महिमा आणि श्रीगुरूंचे कृष्णातीरी गुप्त वास्तव्य ऐकल्यानंतर नामधारक विचारतो, "स्वामी, औदुंबराखालचे श्रीगुरूंचे अधिष्ठान भक्तांना कसे फळले?" सिद्धमुनी सांगतात की श्रीगुरूंनी "मी या औदुंबराखाली सदैव आहे" असे जे वचन दिले, त्याची प्रचीती शिरोळच्या एका दुःखी मातेला कशी आली, याचे हे उदाहरण आहे. ही कथा दोन अध्यायांत पसरलेली आहे आणि पुढील अध्यायात पूर्ण होते.

सविस्तर कथा

जिच्या मांडीवर बाळ टिकत नव्हते

कल्पना करा, एका आईने नऊ महिने बाळ पोटात वाढवले, त्याचे पहिले रडणे ऐकले, आणि काही दिवसांतच त्याला अग्नी द्यावा लागला. एकदा नव्हे, पुन्हा पुन्हा. शिरोळची ही माता अशाच दुःखातून जात होती.

कृष्णेच्या तीरावर शिरोळ नावाचे गाव आहे. तिथे गंगाधर नावाचा एक वेदपाठी ब्राह्मण राहत होता. त्याची पत्नी सुशील, पतिव्रता आणि देवभक्त होती. घरात सदाचार होता, नित्यकर्म होते; पण अंगणात बाळाचे बोबडे बोल कधी फार काळ टिकत नसत. तिला मुले होत, पण ती बालपणीच मरण पावत. तिने उपवास केले, व्रते केली, नवस बोलले, देवदेवतांची आराधना केली, पण एकही फळ आले नाही. शेजारच्या स्त्रिया आपल्या मुलांना कडेवर घेऊन जाताना पाहिल्या की तिचे काळीज तुटायचे.

रात्री गंगाधर संध्या आटोपून बसला की ती त्याच्याजवळ येऊन विचारायची, "आपण कोणाचे काय वाईट केले? आपले घर सदाचारी, आपण रोज देवाचे नाव घेतो, मग आपल्याच वाट्याला हे दुःख का?" वेदपाठी गंगाधराजवळ शास्त्रांची उत्तरे होती, पण पत्नीच्या डोळ्यांतल्या पाण्यापुढे ती सगळी उत्तरे थिटी पडायची. तो एवढेच म्हणायचा, "धीर धर. देव मार्ग दाखवील." आणि खरोखरच एके दिवशी मार्ग दिसला.

कारण उलगडते: पूर्वजन्मीचे ऋण

एके दिवशी तिने काही जाणकार ब्राह्मणांना आपले दुःख सांगितले. ते म्हणाले, "हे पूर्वजन्मीच्या कर्माचे फळ दिसते." त्यांपैकी एकाने विचार करून कारण सांगितले: "पूर्वजन्मी तू शौनक गोत्रातील एका ब्राह्मणाकडून पैसे उसने घेतले होतेस. त्याने वारंवार परत मागितले, पण तू दिले नाहीस. शेवटी त्या ब्राह्मणाने दुःखाने आत्मघात केला. तो समंध होऊन तुझ्या मागे लागला आहे, आणि तुझी मुले जगू देत नाही."

हे ऐकून ती थरथरली. ज्या जन्माची तिला आठवणही नव्हती, त्या जन्मातल्या एका चुकीची किंमत ती आज आपल्या बाळांच्या रूपाने मोजत होती. एका गरजू ब्राह्मणाचे पैसे बुडाले, त्याचा जीव गेला, आणि त्याचा तळतळाट जन्मांतरापर्यंत पाठलाग करत आला होता. तिच्या डोळ्यांसमोर अंधारी आली. पण मनात एक आशेचा किरणही होता: कारण कळले, तर उपायही असेल. "मग यातून सुटका कशी?" तिने विचारले.

त्या ब्राह्मणाने उपाय सांगितला: "कृष्णातीरी अमरापूरला श्रीगुरूंचे स्थान आहे. तिथे जा. महिनाभर नियमाने राहा. पापविनाशी तीर्थात स्नान कर. सात दिवस औदुंबराला प्रदक्षिणा घाल. श्रीगुरूंच्या पादुकांना अभिषेक कर. काम्य तीर्थात स्नान कर. मग शौनक गोत्राच्या एका ब्राह्मणाला शंभर (मुद्रा/होन, प्रतींनुसार) दान दे, आणि त्या मृत ब्राह्मणाच्या नावाने उत्तरक्रिया कर. ऋण फिटले की बाधा सुटेल."

स्वप्नात मार, आणि श्रीगुरूंचा दंड

पतीच्या अनुमतीने ती अमरापूरला आली. पहाटे कृष्णेत स्नान, ओल्या वस्त्रांनी औदुंबराची प्रदक्षिणा, पादुकांची पूजा, असा तिचा नेम सुरू झाला. कृष्णेच्या थंड पाण्यात उभी राहून ती मनाशी म्हणायची, "स्वामी, माझ्या हातून जे ऋण राहिले असेल ते फेडायला मी तयार आहे. फक्त माझ्या बाळांना जगू द्या." औदुंबराची पाने वाऱ्यावर सळसळायची, आणि तिला वाटायचे, जणू श्रीगुरू ऐकत आहेत.

पण तीन दिवसांनी एका रात्री भयंकर गोष्ट घडली. स्वप्नात तो शौनक ब्राह्मण तिच्यासमोर उभा राहिला. डोळ्यांत संताप होता. "माझे पैसे बुडवलेस आणि आता गुरूंच्या आश्रयाला आलीस?" असे म्हणत तो तिला मारू लागला.

ती घाबरून धावत सुटली आणि स्वप्नातच औदुंबराखाली श्रीगुरूंच्या चरणी जाऊन पडली. "स्वामी, वाचवा!"

त्या क्षणी श्रीगुरू प्रकट झाले. त्यांनी त्या समंधाला दरडावले: "माझ्या भक्ताला छळतोस? खबरदार! पुन्हा हात उचललास तर तुला शिक्षा होईल. ती तुझे देणे द्यायलाच आली आहे. ते स्वीकार आणि तिला सोडून दे."

श्रीगुरूंचे ते रूप पाहून समंधाचा राग वितळला. तो हात जोडून नतमस्तक झाला: "स्वामी, मी या प्रेतयोनीत जळतो आहे. माझीही सुटका करा."

करुणामूर्ती श्रीगुरूंनी त्या स्त्रीला सांगितले, "तुझ्याजवळचे धन या ब्राह्मणाच्या नावाने दान कर आणि दहा दिवस त्याच्यासाठी विधी कर. मग याला सद्गती मिळेल." ज्याने तिची मुले हिरावली, त्याचाही उद्धार श्रीगुरूंनी केला; हेच गुरूंचे कारुण्य.

दोन नारळांचा प्रसाद

तिने सांगितल्याप्रमाणे दान केले, विधी केले, आणि सेवा चालू ठेवली. सात दिवसांची सेवा पूर्ण झाल्यावर श्रीगुरू पुन्हा तिच्या स्वप्नात आले आणि म्हणाले, "तुझे पाप धुतले गेले. तुला दीर्घायुषी संतती होईल."

व्रताच्या शेवटच्या दिवशी, उद्यापनाच्या वेळी, श्रीगुरूंनी स्वप्नात तिच्या ओटीत दोन नारळ घातले. भक्त या दोन नारळांना दोन पुत्रांचा प्रसाद मानतात. ती पतीसह आनंदाने शिरोळला परतली, आणि ते दोघे श्रीगुरूंची अखंड आठवण ठेवत संसार करू लागले.

आनंद, आणि पुन्हा आघात

श्रीगुरूंचे वचन फळले. तिला एकामागून एक दोन पुत्र झाले. ज्या घरात पाळणा कधी टिकला नव्हता, तिथे आता दोन मुले बागडू लागली. थोरल्या मुलाची मुंज थाटामाटात झाली. गावकरी म्हणू लागले, "गुरुकृपा अशी असते!"

पण कथा इथे संपत नाही. धाकट्या मुलाचे चौल (शेंडी ठेवण्याचा संस्कार) करायचे ठरले होते. तयारी सुरू झाली. आणि अचानक बाळ आजारी पडले. ग्रंथ सांगतो की त्याला धनुर्वातासारखा (अंग ताठ होणारा) विकार झाला. तीन दिवस ते तडफडले, आणि तिसऱ्या दिवशी त्याने प्राण सोडला.

त्या आईच्या तोंडून शब्द फुटेना. मग एकच आक्रोश उठला: "श्रीगुरूंनी दीर्घायुष्याचा वर दिला होता! त्यांचे वचन असे कसे खोटे ठरले?" गुरुवचनावर उभे राहिलेले तिचे जग क्षणात कोसळले. पुढे काय झाले, ते पुढील अध्याय सांगतो.

बोध / शिकवण

रोचक तपशील

पारायण / श्रद्धा

अपत्यसुख व मुलांच्या आरोग्यासाठी अध्याय २०–२१ श्रद्धेने वाचण्याची प्रथा अनेक भक्त कुटुंबांत आहे; नृसिंहवाडीत पापविनाशी-काम्य तीर्थस्नान आणि औदुंबर प्रदक्षिणा करण्याची परंपराही आहे. ही भक्तांची श्रद्धा आहे; ग्रंथात या अध्यायाच्या पारायणाबद्दल विशिष्ट विधान नाही.

पुढील अध्यायाशी संबंध

पुढील अध्यायात ही शोकाकुल माता मृत पुत्राचे शव घेऊन औदुंबराखाली श्रीगुरूंच्या पादुकांपाशी येते, आणि बालकाचे पुनर्जीवन होते.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर