श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १९ : औदुंबर महिमा, चौसष्ट योगिनी व गंगानुजावर कृपा
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, चौसष्ट योगिनी, शेतकरी गंगानुज | स्थळ: कृष्णातीरी अमरापूर (नृसिंहवाडी) परिसर; प्रस्थान – गाणगापूर
पार्श्वभूमी
अठराव्या अध्यायात अमरापूरच्या दरिद्री ब्राह्मणाला घेवड्याच्या वेलाखाली धनकलश मिळाल्याची कथा सिद्धमुनींनी सांगितली. ती ऐकून नामधारकाच्या मनात एक प्रश्न उठतो: "स्वामी, वेदांमध्ये तर अश्वत्थाचा (पिंपळाचा) महिमा गायला आहे. मग श्रीगुरू अश्वत्थाखाली न राहता नेहमी औदुंबराच्या (उंबराच्या) वृक्षाखालीच का राहत? या वृक्षाचे एवढे माहात्म्य का?" या प्रश्नाचे उत्तर म्हणून सिद्धमुनी औदुंबराच्या जन्माची पुराणकथा, कृष्णेच्या पाण्यातून येणाऱ्या चौसष्ट योगिनींचे रहस्य आणि गंगानुज नावाच्या साध्या शेतकऱ्यावर झालेली कृपा सांगतात. याच अध्यायाच्या शेवटी श्रीगुरू कृष्णातीर सोडून भीमा नदीच्या तीरावरील गाणगापूरकडे प्रस्थान करतात. म्हणजे हा अध्याय कृष्णातीरच्या गुप्त वास्तव्याचा समारोप आणि गाणगापूर पर्वाचे प्रवेशद्वार आहे.
सविस्तर कथा
औदुंबराचा जन्म: नृसिंहांच्या नखांचा दाह
एखादे झाड देवाचे "आवडते" कसे होते? सिद्धमुनी ही कथा युगांपूर्वीपासून सुरू करतात.
पूर्वी हिरण्यकश्यपू नावाचा महाबलाढ्य दैत्य होता. त्याने तपश्चर्येने असा वर मिळवला होता की त्याला ना दिवसा मरण, ना रात्री; ना घरात, ना बाहेर; ना माणसाकडून, ना पशूकडून. या वराच्या जोरावर त्याने तिन्ही लोकांत हाहाकार माजवला. पण त्याचाच पुत्र प्रल्हाद हरिभक्त निघाला. पित्याने त्याला पर्वतावरून ढकलले, विषारी सापांमध्ये टाकले, अग्नीत बसवले, पण प्रल्हादाच्या मुखातून "नारायण" हे नाव सुटले नाही. शेवटी संतापलेल्या हिरण्यकश्यपूने खांबावर लाथ मारून विचारले, "कुठे आहे तुझा हरी? या खांबात आहे का?"
त्याच क्षणी खांब कडाडला आणि अर्धा सिंह, अर्धा मनुष्य असे भयंकर रूप प्रकट झाले: श्री नृसिंह. संध्याकाळची वेळ (ना दिवस ना रात्र), घराचा उंबरठा (ना आत ना बाहेर), आणि नृसिंहांची मांडी: तिथे त्या दैत्याला धरून नृसिंहांनी नखांनी त्याचे पोट फाडले. ग्रंथ सांगतो की त्याची आतडी त्यांनी माळेसारखी गळ्यात घातली.
पण युद्ध संपले तरी नृसिंहांचा दाह संपला नाही. दैत्याच्या शरीरातील उग्र विष त्यांच्या नखांत भिनले होते. नखांतून आगीसारखी जळजळ उठू लागली. देव घाबरले; कोणालाही जवळ जायचे धैर्य होईना. तेव्हा देवी लक्ष्मी पुढे आली. तिने औदुंबराची फळे आणली आणि नृसिंहांना त्या फळांमध्ये नखे खुपसायला दिली. उंबराच्या फळांनी ते विष शोषून घेतले आणि नखांचा दाह तत्काळ शमला. उग्र नृसिंह शांत झाले.
प्रसन्न झालेल्या लक्ष्मी-नृसिंहांनी औदुंबराला वर दिला: "तू सदैव फलयुक्त राहशील. कलियुगात तुला कल्पवृक्ष मानून लोक पूजतील. तुझ्या दर्शनाने उग्र विषही उतरेल. जो श्रद्धेने तुझी सेवा करील त्याचे मनोरथ पूर्ण होतील; वांझ स्त्रीलाही तुझ्या सेवेने संतान होईल." सिद्धमुनी म्हणतात, "बाळा, ब्रह्मा, विष्णू, महेश हे तिघेही दत्तरूपाने औदुंबरात वास करतात. म्हणूनच नृसिंहाचे नाव धारण करणारे श्रीगुरू नृसिंह सरस्वती औदुंबराखाली राहत."
कृष्णेच्या पाण्यातून येणाऱ्या चौसष्ट योगिनी
आता दृश्य बदलते. कृष्णा आणि पंचगंगेचा संगम. काठावर अमरापूर गाव. संगमाजवळ एक विशाल औदुंबर, आणि त्याखाली ध्यानमग्न बसलेले एक तेजस्वी संन्यासी.
गावकऱ्यांना एक कोडे पडले होते. हे स्वामी कधी गावात भिक्षेला येत नाहीत. कोणाच्या घरी जेवत नाहीत. तरी त्यांचा चेहरा तृप्त, तेजस्वी! मग ते खातात काय?
याचे रहस्य असे होते. रोज माध्यान्हकाळी, सूर्य माथ्यावर आला की कृष्णेचे पाणी हलू लागे. पात्रातून चौसष्ट योगिनी बाहेर येत. त्या श्रीगुरूंना वंदन करून आदराने आपल्याबरोबर नदीच्या पाण्यातून आपल्या दिव्य स्थानी नेत. तिथे विधिपूर्वक पूजा करून भिक्षा अर्पण करत आणि मग त्यांना पुन्हा औदुंबराखाली आणून सोडत. काही ब्राह्मणांनी हे दुरून पाहिले, पण ते भयभीत झाले आणि त्यांनी पाळत ठेवणेच सोडून दिले.
गंगानुज: पाण्यात शिरलेला शेतकरी
त्याच गावात गंगानुज नावाचा एक साधा, कष्टाळू शेतकरी राहत होता. नदीकाठीच त्याचे शेत होते. एके दुपारी शेतात काम करताना त्याने ते दृश्य पाहिले: नदीतून दिव्य स्त्रिया आल्या आणि त्या संन्याशांना घेऊन पाण्यात अदृश्य झाल्या. काही वेळाने सगळे परत आले.
गंगानुजाची रात्र झोपेविना गेली. "मी जे पाहिले ते खरे होते की भास?" दुसऱ्या दिवशी तो हातातले काम टाकून लपून बसला. माध्यान्ह झाली, पाणी हलले, योगिनी आल्या. या वेळी गंगानुजाने धीर केला आणि तोही त्यांच्या मागोमाग पाण्यात शिरला.
पाण्याखाली त्याला जे दिसले ते त्याने स्वप्नातही पाहिले नव्हते: रत्नांनी मढवलेला एक प्रासाद, सजवलेले सिंहासन, आणि त्यावर बसलेले श्रीगुरू; भोवती योगिनी आरती ओवाळत होत्या.
श्रीगुरूंची नजर त्याच्यावर पडली. "तू इथे कसा आलास?" गंगानुज थरथरत हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, मी आपल्या दर्शनासाठीच आलो. मी अज्ञानी, दरिद्री शेतकरी आहे."
श्रीगुरू प्रसन्न होऊन म्हणाले, "तुझे दारिद्र्य आजपासून संपले. तुझ्या मनातल्या इच्छा पूर्ण होतील. पण एक लक्षात ठेव: इथे जे पाहिलेस ते कोणालाही सांगू नकोस. सांगितलेस तर हे सारे क्षणात नष्ट होईल."
गंगानुज परत आला. थोड्याच दिवसांत श्रीगुरूंच्या कृपेने त्याला आपल्या शेतात गुप्त निधी सापडला. पण त्याने वचन पाळले; रहस्य ओठांबाहेर येऊ दिले नाही. तेव्हापासून तो पत्नी-मुलांसह रोज औदुंबराखाली येऊन श्रीगुरूंची सेवा करू लागला.
एका दिवसात प्रयाग, काशी आणि गया
एका माघी पौर्णिमेला गंगानुजाने मनातली इच्छा बोलून दाखवली: "स्वामी, लोक प्रयाग-काशीला स्नानाला जातात. मला ते पुण्य कसे मिळणार?"
श्रीगुरू हसले. "बाळा, हा पंचगंगेचा संगम प्रयागासमान आहे, जवळचे जुगुळ काशीसमान आहे आणि कोल्हापूर गयेसमान आहे. तीर्थे तुझ्या दाराशीच आहेत." मग ते म्हणाले, "तरीही तुझी इच्छा आहे, तर चल." श्रीगुरू व्याघ्राजिनावर बसले. गंगानुजाला त्यांनी डोळे मिटून व्याघ्राजिनाचे मागचे टोक धरायला सांगितले.
परंपरेनुसार वर्णन असे येते: सकाळी ते प्रयागला पोहोचले आणि त्रिवेणी संगमात स्नान केले; माध्यान्ही काशीत विश्वेश्वराचे दर्शन घेतले; दुपारनंतर गयेत पोहोचले; आणि सायंकाळ होताच पुन्हा औदुंबराखाली परत आले. गंगानुजाने डोळे उघडले तेव्हा समोर तीच कृष्णा, तोच औदुंबर होता. त्या क्षणी त्याला पूर्ण खात्री पटली की हे संन्यासी साक्षात दत्तप्रभूच आहेत.
निरोप आणि मनोहर पादुका
काही काळानंतर श्रीगुरूंनी गाणगापूरला जाण्याचा निश्चय केला. योगिनी व्याकूळ होऊन विनवू लागल्या, "स्वामी, आम्हाला सोडून जाऊ नका."
श्रीगुरूंनी आश्वासन दिले: "मी या औदुंबराखाली सदैव आहे. अमरापूर हेही माझेच स्थान आहे. जो या वृक्षाची आणि पादुकांची सेवा करील त्याचे मनोरथ पूर्ण होतील. पापविनाशी, काम्य आणि सिद्ध तीर्थांत स्नान करून सात दिवस श्रद्धेने सेवा करणाऱ्या स्त्रीला, साठ वर्षांची वांझ असली तरी, संतान होईल. या वृक्षाखाली शुद्ध मनाने केलेला जप अनंत फळ देतो, आणि लक्ष प्रदक्षिणांनी कुष्ठासारखे रोगही दूर होतात."
तेथे स्थापन झालेल्या मनोहर पादुकांची आजही नृसिंहवाडीत पूजा होते, आणि योगिनीही तेथेच वास करतात अशी श्रद्धा आहे. मग श्रीगुरू भीमातीरी गाणगापूरकडे निघाले.
बोध / शिकवण
- औदुंबर हा दत्तप्रभूंचा प्रिय वृक्ष; त्याची सेवा, प्रदक्षिणा ही गुरुसेवेचीच एक रीत आहे.
- दाह शांत करणारा उंबर जसा नृसिंहांना प्रिय झाला, तसा दुसऱ्याचे दुःख शांत करणारा भक्त गुरूंना प्रिय होतो.
- श्रीगुरूंच्या लीला गुप्त असतात; साध्या, निष्कपट मनाच्या भक्तालाच त्या उलगडतात.
- गुरुकृपेचे रहस्य मिरवायचे नसते; गंगानुजासारखे वचन पाळून नम्रपणे सेवा करत राहायचे असते.
- तीर्थयात्रेचे फळ गुरुसान्निध्यात मिळते; श्रद्धा असेल तर तीर्थ जवळच आहे.
- सद्गुरू स्थूलरूपाने दुसरीकडे गेले तरी त्यांचे अधिष्ठान भक्तांसाठी कायम राहते.
रोचक तपशील
- औदुंबराचे फळ फांद्यांवर नव्हे तर थेट खोडावर आणि जाड फांद्यांवर घोसाने लागते. वनस्पतिशास्त्रात त्याला Ficus racemosa म्हणतात.
- नृसिंहवाडीतील श्रीगुरूंच्या पादुकांना "मनोहर पादुका" म्हणतात; गाणगापूरच्या पादुकांना "निर्गुण पादुका" म्हणतात.
- "चौसष्ट योगिनी" ही कल्पना भारतभर प्रचलित आहे; ओडिशा व मध्य प्रदेशात चौसष्ट योगिनींची प्राचीन वर्तुळाकार मंदिरे आहेत.
पारायण / श्रद्धा
नृसिंहवाडी, औदुंबर येथील भक्त या अध्यायाचे औदुंबर-माहात्म्य विशेष मानतात. औदुंबराखाली बसून गुरुचरित्र वाचण्याची, औदुंबराला पाणी घालण्याची व प्रदक्षिणा घालण्याची प्रथा याच कथेशी जोडलेली आहे. संततीसाठी औदुंबर-सेवा करण्याची श्रद्धाही या अध्यायातील श्रीगुरूंच्या वचनावर आधारलेली आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
पुढील अध्यायात कृष्णातीरच्या शिरोळ गावातील एका दुःखी ब्राह्मण स्त्रीची, जिची मुले बालपणीच दगावत, ब्रह्मसमंधाच्या बाधेतून सुटका होते.