श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय १८

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १८ : घेवड्याचा वेल व धनकलश (अमरापूर)

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, दरिद्री ब्राह्मण, त्याची पत्नी | स्थळ: अमरापूर (कृष्णा-पंचगंगा संगम परिसर; आजच्या नृसिंहवाडीजवळ)

पार्श्वभूमी

औदुंबरहून श्रीगुरू कृष्णा नदीच्या काठाने पुढे कृष्णा-पंचगंगा संगमाजवळ आले. तिथे अमरेश्वराचे स्थान आणि अनेक पवित्र तीर्थे आहेत. याच परिसराला अमरापूर म्हणत. आजची नृसिंहवाडी (नरसोबाची वाडी) याच परिसरात आहे. श्रीगुरू इथे सुमारे बारा वर्षे राहिले, अशी परंपरा आहे. या अध्यायात एका दरिद्री कुटुंबावर झालेल्या कृपेची कथा येते. "गुरूंनी उपटले ते दारिद्र्य होते" हे सांगणारी ही गुरुचरित्रातील अतिशय लोकप्रिय कथा आहे.

सविस्तर कथा

एका गरीब घराच्या दारात एक वेल आहे. त्या घरात दुसरे काहीच नाही. ज्या दिवशी भिक्षा मिळत नाही, त्या दिवशी याच वेलाच्या शेंगा मुलांचे पोट भरतात. आणि एके दिवशी, ज्यांना या घराने प्रेमाने जेवू घातले, तेच यतिराज तो वेल मुळासकट उपटून फेकून देतात. घरातली गृहिणी आक्रोश करते. हा क्रूरपणा होता, की यामागे काही वेगळेच रहस्य होते?

सिद्धमुनी सांगतात, कृष्णा आणि पंचगंगा यांच्या संगमाचे स्थान अत्यंत पवित्र आहे. ग्रंथात पंचगंगेच्या पाच नद्यांची नावे शिवा, भद्रा, भोगावती, कुंभी आणि सरस्वती अशी सांगितली आहेत. संगमाच्या परिसरात शुक्लतीर्थ, पापविनाशी तीर्थ, काम्यतीर्थ, सिद्धतीर्थ, अमरतीर्थ अशी अनेक तीर्थे आहेत आणि अमरेश्वराचे देऊळ आहे. या संगमाचे माहात्म्य प्रयागाइतके मोठे मानले जाते, असे ग्रंथ सांगतो.

अशा या संगमावर श्रीगुरू राहू लागले. पहाटे संगमात स्नान, मग दिवसभर औदुंबराखाली तप आणि मध्याह्नी गावात भिक्षेला जाणे, असा त्यांचा नियम होता. ते रोज एखाद्या घरी जाऊन माधुकरी मागत. अमरापुरातील लोक त्यांना फक्त एक शांत यती म्हणून ओळखत.

अमरापूर गावात एक दरिद्री ब्राह्मण आपल्या पत्नी आणि मुलांसह राहत होता. तो वेदशास्त्रसंपन्न आणि सदाचारी होता. रोज संध्या, अग्निहोत्र करत असे. पण घरात अठरा विश्वे दारिद्र्य होते. तो रोज माधुकरी (भिक्षा) मागून जे काही मिळे त्यावर संसार चालवत असे. पत्नी फाटके लुगडे सांधून नेसत असे. मुलांना कधी पोटभर मिळे, कधी नाही.

त्याच्या घराच्या दारात घेवड्याचा (पावट्याचा) एक वेल होता. तो वेल मोठा, हिरवागार होता आणि त्याला भरपूर शेंगा येत. ज्या दिवशी भिक्षा मिळत नसे, त्या दिवशी ते कुटुंब त्या शेंगांची भाजी करून पोट भरत असे. पत्नी त्या वेलाची लेकरासारखी काळजी घेत असे. पाणी घालत असे, मांडव बांधत असे. तो वेलच त्यांच्या उपजीविकेचा खरा आधार होता.

एके दिवशी मध्याह्नी श्रीगुरू भिक्षेसाठी त्याच ब्राह्मणाच्या दारात येऊन उभे राहिले. ब्राह्मण आणि त्याच्या पत्नीला अत्यंत आनंद झाला. "आपल्यासारख्या गरिबाच्या दारी असे यती!" त्यांनी भक्तीने त्यांचे पाय धुतले आणि आसन दिले. पण घरात वाढायला काय होते? धान्याचा कण नव्हता. पत्नीने धावत जाऊन वेलावरच्या शेंगा तोडल्या, त्यांची भाजी केली आणि थोड्याशा अन्नासह ती श्रीगुरूंना भिक्षा म्हणून वाढली. श्रीगुरूंनी ती साधी भिक्षा मोठ्या प्रेमाने स्वीकारली. ते प्रसन्न झाले.

भिक्षा घेऊन निघताना मात्र श्रीगुरूंनी एक अनपेक्षित गोष्ट केली. दारातील तो घेवड्याचा वेल त्यांनी हाताने धरला आणि मुळासकट उपटून टाकला. मग काहीही न बोलता, मागे वळूनही न पाहता ते संगमाकडे निघून गेले.

क्षणभर कोणाला काही कळलेच नाही. मग ब्राह्मणाची पत्नी हादरली. ती जमिनीवर बसून छाती बडवत रडू लागली, "अहो, हा कसला संन्यासी? आपण त्याला घरात होते-नव्हते ते भक्तीने वाढले, आणि त्याने आपल्या पोटापाण्याचा एकमेव आधारच उपटून टाकला! आता उद्यापासून आपण मुलांना काय खायला घालणार? कुठल्या जन्माचे पाप म्हणून हे भोगायचे?" तिचा आक्रोश ऐकून शेजारी गोळा झाले.

ब्राह्मण मात्र शांत राहिला. त्याच्याही मनात दुःख होते, पण श्रद्धा त्याहून मोठी होती. तो पत्नीला समजावत म्हणाला, "असे बोलू नकोस. गुरूंना दोष देऊ नकोस. ते साधे संन्यासी नाहीत, प्रत्यक्ष श्रीगुरू आहेत. त्यांनी जे केले ते आपल्या हितासाठीच असणार. आपल्या कर्माचे फळ आपण भोगू. पण गुरूंच्या कृतीचा दोष काढू नये. ज्याने चोच दिली, तो चारा देईल. ईश्वरच आपले पालन करील." असे म्हणून त्याने उपटलेला वेल बाजूला केला आणि जमिनीत उरलेले मूळ काढून ती जागा साफ करण्यासाठी कुदळ घेऊन तो खणू लागला.

खणता खणता त्याच्या कुदळीला काहीतरी कठीण लागले. ठण्ण असा आवाज झाला. त्याने हाताने माती बाजूला केली, तर तिथे एक कलश (हंडा) होता. त्याने झाकण उघडले आणि त्याचे डोळे दिपले. तो कलश सुवर्णमुद्रांनी भरलेला होता. ब्राह्मण आणि त्याची पत्नी आश्चर्याने स्तब्ध झाले. पत्नीचे रडणे थांबले. काही क्षण दोघांच्याही तोंडून शब्द फुटेना. ज्या जमिनीवर ते वर्षानुवर्षे उपाशीपोटी वावरत होते, त्याच जमिनीखाली हे धन लपलेले होते, आणि त्यावर तो वेल पसरलेला होता. वेल तिथे असेपर्यंत त्यांना ती जमीन खणण्याचे कारणच नव्हते. आता त्यांना श्रीगुरूंच्या कृतीचा खरा अर्थ कळला. त्यांनी वेल उपटला नव्हता, त्यांच्या घरातील दारिद्र्य उपटून टाकले होते.

पश्चात्तापाने भरलेली पत्नी आणि आनंदित ब्राह्मण दोघेही धावत संगमावर श्रीगुरूंकडे गेले. पत्नीने त्यांच्या चरणी डोके ठेवले आणि रडत म्हणाली, "स्वामी, मी अज्ञानाने आपल्याला वाईट बोलले. मला क्षमा करा." ब्राह्मणाने घडलेले सर्व सांगितले. श्रीगुरू स्मित करून म्हणाले, "हे धन तुमच्या भाग्याचेच आहे, ते तुमच्याच भूमीत होते. पण ही गोष्ट कोणाला सांगू नका. ते सुखाने भोगा आणि धर्माने वापरा. तुमचे दारिद्र्य संपले आहे. तुमच्या वंशात पुढे दारिद्र्य येणार नाही."

घरी परतताना पत्नी त्या उपटलेल्या वेलाकडे पाहत राहिली. ज्या वेलासाठी ती काही वेळापूर्वी आक्रोश करत होती, तोच आता तिला गुरुकृपेची खूण वाटू लागला. तिने मनोमन ठरवले, "यापुढे गुरूंच्या कोणत्याही कृतीवर शंका घेणार नाही."

त्या दिवसापासून त्या ब्राह्मणाच्या कुटुंबाचे दारिद्र्य कायमचे संपले. मुलांना पोटभर अन्न मिळू लागले, घरात पुन्हा अग्निहोत्राचा धूर दरवळू लागला. ते सुखाने आणि धर्माने राहू लागले, दानधर्म करू लागले आणि आयुष्यभर श्रीगुरूंचे भक्त राहिले.

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

दारिद्र्यनिवारण, आर्थिक अडचणी दूर व्हाव्यात आणि घरात लक्ष्मी स्थिर राहावी यासाठी हा अध्याय वाचण्याची भक्तांमध्ये प्रथा आहे. नृसिंहवाडी क्षेत्री या कथेचे विशेष स्मरण केले जाते.

पुढील अध्यायाशी संबंध

अमरापुरातच औदुंबर वृक्षाचा महिमा आणि कृष्णेतून येणाऱ्या ६४ योगिनींची कथा पुढील अध्यायात येते.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर