श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १७ : मंदबुद्धी ब्राह्मण ज्ञानी झाला
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, करवीर (कोल्हापूर) येथील मंदबुद्धी ब्राह्मणपुत्र, भुवनेश्वरी देवी | स्थळ: भिलवडी (भुवनेश्वरी मंदिर), औदुंबर (कृष्णातीर)
पार्श्वभूमी
भिलवडी येथे राहत असताना श्रीगुरूंनी कृष्णेच्या पलीकडील तीरावर, औदुंबर येथे उंबराच्या वृक्षाखाली चातुर्मास केला. औदुंबर हे आजही श्रीगुरूंच्या प्रमुख तपःस्थानांपैकी एक मानले जाते. याच काळात हा प्रसंग घडला. अध्याय ८ मधील गोकर्णाच्या मंदबुद्धी मुलाची आठवण करून देणारी, पण वेगळ्या वाटेने जाणारी ही कथा आहे.
सविस्तर कथा
एक तरुण देवीच्या मंदिरात बसला आहे. तीन दिवसांचा उपवास. आणि मग तो एक भयंकर निर्णय घेतो. "जी जीभ वेदाचा एक मंत्रही म्हणू शकत नाही, ती ठेवून काय करू?" आणि तो आपली जीभच कापून देवीच्या चरणी ठेवतो. हा तरुण कोण होता? त्याच्यावर ही वेळ का आली? आणि ज्याला जीभच उरली नाही, तो पुढे वेदमंत्रांचा पाऊस कसा पाडू लागला?
सिद्धमुनी सांगतात, करवीर (आजचे कोल्हापूर) नगरात एक विद्वान ब्राह्मण राहत होता. वेदशास्त्रात त्याचा मोठा अधिकार होता. दूरदूरहून विद्यार्थी त्याच्याकडे शिकायला येत. पण त्याच्या आयुष्यात एक दुःख होते. त्याला एकच मुलगा होता आणि तो जन्मतःच मंदबुद्धी होता.
वडिलांनी त्याला शिकवण्याचे खूप प्रयत्न केले. रोज पहाटे त्याला समोर बसवून मंत्र सांगत. पण त्याला वेदाचा एक मंत्रही पाठ होत नसे. आज शिकवलेले उद्या विसरत असे. अक्षरओळखही नीट होत नव्हती. इतर विद्यार्थी पुढे जात आणि हा मुलगा तिथेच राहत असे. "माझ्यानंतर याचे काय होणार?" ही चिंता उरात घेऊनच वडील एके दिवशी वारले.
वडील गेल्यावर त्या मुलाचे हाल वाढले. घरात आधार उरला नाही. लोक त्याची थट्टा करत. "एवढ्या विद्वानाचा मुलगा आणि याला एक अक्षर येत नाही. हा ब्राह्मण कसला, हा तर बैलासारखा आहे," असे म्हणून त्याला हिणवत. मुले त्याच्या मागे लागून चिडवत. कोणी त्याला ब्राह्मणकार्याला, श्राद्धाला बोलावत नसे. नातेवाईकही तोंड फिरवू लागले. पदोपदी अपमान सहन करत तो जगत होता. शेवटी एके दिवशी अपमान असह्य होऊन तो रात्रीच्या अंधारात घर सोडून निघाला. कुठे जायचे, हेही त्याला ठाऊक नव्हते.
भटकत भटकत, भिक्षा मागत, तो कृष्णा नदीच्या तीरी भिलवडी येथे आला. तिथे भुवनेश्वरी देवीचे मंदिर होते. देवीची प्रसन्न मूर्ती पाहून त्याला आईची आठवण झाली. तो देवीसमोर बसला आणि हात जोडून म्हणाला, "माते, जगाने मला लाथाडले. आता तूच माझी आई. मला विद्या दे, बुद्धी दे. नाहीतर मी इथेच प्राण देईन."
त्याने अन्न-पाणी सोडले आणि देवीसमोर उपवास सुरू केला. पहिला दिवस गेला. दुसरा गेला. तिसरा दिवसही मावळला. काहीच घडले नाही. देवी गप्प होती. भूक, थकवा आणि निराशा यांनी त्याचे मन पूर्ण खचले. निराशेच्या भरात त्याने अत्यंत टोकाचे पाऊल उचलले. "जी जीभ वेद म्हणू शकत नाही, ती काय कामाची?" असे म्हणून त्याने आपली जीभ कापून देवीच्या चरणी अर्पण केली आणि रक्तबंबाळ अवस्थेत तिथेच पडून राहिला.
त्या रात्री देवीने त्याला स्वप्नात दर्शन दिले. देवी म्हणाली, "बाळा, तुझे दुःख मी जाणते. तुझी निष्ठा मी पाहिली. पण तुला विद्या देणारे वेगळे आहेत. नदीच्या पलीकडे, औदुंबराच्या वृक्षाखाली एक यती तप करत आहेत. ते प्रत्यक्ष त्रिमूर्तींचे अवतार श्री नृसिंह सरस्वती आहेत. त्यांना शरण जा. तुझी इच्छा पूर्ण होईल."
सकाळी जागा होताच तो ब्राह्मण उठला. जीभ नसल्याने तो बोलू शकत नव्हता, अंगात त्राण नव्हते, पण मनात आशेचा किरण जागा झाला होता. तो कसाबसा कृष्णेच्या काठी आला. पावसाळ्याचे दिवस होते, नदी भरलेली होती. तरीही त्याने कृष्णा नदी पार केली. पलीकडच्या तीरावर एक विशाल उंबराचा वृक्ष होता आणि त्याखाली एक तेजस्वी यती ध्यानस्थ बसले होते. तेच श्रीगुरू. त्यांचे तेज पाहून तो त्यांच्या चरणी लोळू लागला. शब्द नव्हते, फक्त अश्रू होते. त्या अश्रूंनीच त्याने आपली सारी व्यथा सांगितली.
श्रीगुरूंनी डोळे उघडले. अंतर्ज्ञानाने त्यांनी सारे जाणले, करवीरातील अपमान, देवीसमोरचा उपवास, कापलेली जीभ आणि देवीचे स्वप्न. करुणेने त्यांनी त्या ब्राह्मणाच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्या स्पर्शाने चमत्कार घडला. त्याची जीभ पूर्ववत झाली आणि त्याच्या बुद्धीवरचा अंधकार नाहीसा झाला. जणू एखाद्या अंधाऱ्या खोलीत दिवा लावावा, तसे त्याचे मन उजळून निघाले. क्षणार्धात तो वेद, शास्त्रे, व्याकरण, तर्क, पुराणे यांत पारंगत झाला. जो कालपर्यंत एक अक्षर बोलू शकत नव्हता, तो आता अस्खलितपणे वेदमंत्र म्हणू लागला आणि श्रीगुरूंची स्तुती करू लागला.
त्याच्या स्तुतीचे स्वर ऐकून नदीकाठी आलेले लोक थांबले. काही वेळापूर्वी जो तरुण रक्ताळलेल्या तोंडाने, मुका होऊन नदी पार करत होता, तोच आता स्वरांसह सूक्ते म्हणत होता. लोकांनी डोळ्यांनी पाहिलेले हे दृश्य होते. श्रीगुरू त्याला म्हणाले, "बाळा, देवीने तुझी परीक्षा घेतली आणि तुला इथे पाठवले. तुझ्या निष्ठेचे हे फळ आहे. पण पुन्हा कधीही देहाला अशी इजा करू नकोस. विद्या मिळाली आहे, ती नम्रतेने वापर आणि इतरांनाही शिकव." तो ब्राह्मण हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, आपल्या आज्ञेबाहेर मी जाणार नाही."
तो ब्राह्मण श्रीगुरूंचा एकनिष्ठ भक्त झाला. काही काळ त्यांच्या सेवेत राहून तो आपल्या गावी परत गेला. ज्यांनी त्याला "बैल" म्हणून हिणवले होते, त्यांनी त्याला सभेत वेदांवर बोलताना ऐकले आणि ते थक्क झाले. आता तेच लोक त्याला मान देऊ लागले, आपल्या घरच्या कार्याला बोलावू लागले. कोणी विचारले, "हे कसे घडले?" तर तो एकच उत्तर देत असे, "मी काहीच केले नाही. औदुंबराखालच्या यतिराजांनी माझ्या मस्तकावर हात ठेवला, एवढेच." त्याच्या तोंडून ही कथा ऐकून अनेक जण औदुंबरला दर्शनासाठी निघाले.
सिद्धमुनी सांगतात, "नामधारका, या प्रसंगानंतर औदुंबराची आणि तिथे राहणाऱ्या श्रीगुरूंची कीर्ती चहूकडे पसरली. पुष्कळ लोक दर्शनाला येऊ लागले. चातुर्मास संपल्यावर श्रीगुरू पुढे निघाले."
रोचक तपशील
- औदुंबर हे आजच्या सांगली जिल्ह्यात, कृष्णा नदीच्या काठी आहे. भिलवडी आणि औदुंबर नदीच्या दोन तीरांवर समोरासमोर आहेत, आणि भुवनेश्वरी देवीचे मंदिर भिलवडीत आहे.
- दत्तसंप्रदायात उंबराचा (औदुंबर) वृक्ष दत्तात्रेयांचे निवासस्थान मानला जातो. म्हणूनच अनेक दत्तस्थानांवर औदुंबर असतो.
बोध / शिकवण
- विद्या ही गुरुकृपेने प्रकाशित होते. बुद्धीचे दोष गुरूंच्या एका स्पर्शाने दूर होऊ शकतात.
- देवताही भक्ताला शेवटी गुरूंकडेच पाठवते. गुरुतत्त्व सर्वोच्च आहे.
- अपमानाने खचून टोकाचे पाऊल उचलण्यापेक्षा गुरूंना शरण जावे.
- कोणालाही "मंद" म्हणून हिणवू नये. कृपा कोणावर, कधी होईल हे सांगता येत नाही.
पारायण / श्रद्धा
विद्यार्थ्यांना विद्या-बुद्धी लाभावी, परीक्षेत यश मिळावे आणि वाणीदोष दूर व्हावा यासाठी हा अध्याय वाचण्याची प्रथा आहे. औदुंबर क्षेत्री या अध्यायाचे विशेष महत्त्व मानले जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
औदुंबरहून श्रीगुरू कृष्णा-पंचगंगा संगमाजवळ अमरापूर येथे येतात. तिथे एका दरिद्री ब्राह्मणाच्या घेवड्याच्या वेलाची कथा घडते.