श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १६ : भिलवडी – गुरुभक्तीचा उपदेश
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, गुरुशोधक ब्राह्मण, (कथेतील) धौम्य ऋषी व त्यांचे शिष्य आरुणी, उपमन्यु, बिद | स्थळ: भिलवडी (भुवनेश्वरी), कृष्णा नदीतीर
पार्श्वभूमी
परळी वैजनाथ येथे गुप्तपणे राहिल्यानंतर श्रीगुरू कृष्णा नदीच्या तीरावरील भिलवडी येथे आले. तिथे भुवनेश्वरी देवीचे स्थान आहे. या अध्यायातील उपदेश एका भटकणाऱ्या ब्राह्मणाच्या प्रश्नातून आणि त्याला मिळालेल्या उत्तरातून उलगडतो. गुरुचरित्रातील गुरुभक्तीचे सर्वात स्पष्ट निरूपण याच अध्यायात आहे.
सविस्तर कथा
एक शिष्य गुरूंच्या आज्ञेने रात्रभर चिखलात, फुटलेल्या बांधात आडवा झोपून राहतो. दुसरा उपाशीपोटी भटकत डोळे गमावतो आणि विहिरीत पडतो. तरीही गुरूंविषयी त्यांच्या मनात तक्रार नाही. हे वेडेपण आहे की भक्तीची परिसीमा? श्रीगुरूंनी एका अस्वस्थ ब्राह्मणाला हीच प्राचीन कथा का सांगितली?
सिद्धमुनी सांगतात, श्रीगुरू भिलवडी येथे कृष्णातीरी एका वृक्षाखाली राहत होते. कृष्णेचा प्रवाह शांत वाहत होता. एके दिवशी दुपारी एक ब्राह्मण तिथे आला. तो अनेक दिवस गावोगाव भटकत होता. त्याचे कपडे धुळीने माखले होते, पाय भेगाळले होते, चेहऱ्यावर थकवा आणि मनात अस्वस्थता होती. श्रीगुरूंना पाहताच तो त्यांच्या चरणी पडला आणि रडू लागला.
श्रीगुरूंनी विचारले, "तू कोण? इतका व्याकुळ का आहेस?" ब्राह्मण म्हणाला, "स्वामी, मला ज्ञान हवे आहे, मनःशांती हवी आहे. मी एका गुरूंची काही काळ सेवा केली, पण मला समाधान मिळाले नाही. मग दुसरीकडे गेलो, तिसरीकडे गेलो. कुठेच मन रमले नाही. आता मला कळत नाही की खरा गुरू कोण आणि मला ज्ञान कसे मिळेल. आपण तरी मला मार्ग दाखवा."
श्रीगुरू स्मित करून म्हणाले, "बाळा, दोष गुरूंचा नाही, तुझ्या मनाचा आहे. ज्याच्या मनात गुरूंबद्दल संशय असतो, त्याला कोणत्याच गुरूकडून ज्ञान मिळत नाही. विहिरीत पाणी असले तरी घागर उलटी धरली तर ती भरत नाही. गुरू एकच असतो. त्याला प्रत्यक्ष परमेश्वर मानून त्याची दृढ श्रद्धेने सेवा केली, तर ज्ञान आपोआप प्रकट होते. सेवा करताना फळाची घाई करू नये." ब्राह्मणाने विचारले, "स्वामी, अशी गुरुसेवा कशी असते? मला समजावून सांगा." तेव्हा श्रीगुरूंनी त्याला प्राचीन काळातील धौम्य ऋषी आणि त्यांच्या तीन शिष्यांची कथा सांगितली.
पहिली कथा: आरुणी. धौम्य ऋषींच्या आश्रमात पांचाल देशातील आरुणी नावाचा शिष्य होता. एकदा पावसाळ्यात मुसळधार पाऊस कोसळत होता. गुरूंच्या शेताचा बांध फुटू लागला आणि पाणी वाहून जाऊ लागले. धौम्यांनी आरुणीला सांगितले, "जा, बांधाला लागलेले भगदाड बुजव." आरुणी त्या पावसात शेतावर धावला. त्याने माती टाकली, दगड लावले, पण पाण्याचा जोर इतका होता की सारे वाहून जात होते. अंधार पडला. शेवटी त्याने विचार केला, "गुरूंची आज्ञा आहे, पाणी थांबलेच पाहिजे." आणि तो स्वतःच त्या फुटलेल्या बांधात आडवा झोपला. आपल्या देहाने त्याने पाणी अडवले. रात्रभर थंडगार पाण्यात, चिखलात तो तसाच पडून राहिला.
सकाळी आरुणी परत आला नाही म्हणून धौम्य इतर शिष्यांसह शेतावर शोधत आले. त्यांनी हाक मारली, "आरुणी, बाळा, कुठे आहेस?" गुरूंचा आवाज ऐकताच आरुणी बांधातून उठून बाहेर आला आणि नमस्कार करून म्हणाला, "गुरुदेव, पाणी थांबवण्यासाठी मी इथे पडलो होतो. आपली आज्ञा असेल ते सांगा." त्याची निष्ठा पाहून धौम्यांचे हृदय भरून आले. त्यांनी आशीर्वाद दिला, "तुला सर्व वेद आणि शास्त्रे आपोआप स्फुरतील." त्याच क्षणी सर्व विद्या त्याच्या ठायी प्रकट झाल्या. बांध फोडून (उद्दलन करून) उठला म्हणून गुरूंनी त्याला उद्दालक असे नाव दिले.
दुसरी कथा: उपमन्यु. धौम्यांचा दुसरा शिष्य उपमन्यु. त्याला गुरूंनी गाई राखायचे काम दिले. तो दिवसभर रानात गाई चारून संध्याकाळी परत येई. काही दिवसांनी गुरूंनी पाहिले, हा तर चांगला धष्टपुष्ट दिसतो. त्यांनी विचारले, "तू काय खातोस?" तो म्हणाला, "गुरुदेव, मी भिक्षा मागून जेवतो." गुरू म्हणाले, "गुरूंना अर्पण न करता भिक्षा खाणे योग्य नाही. भिक्षा मला आणून दे." त्याने तसे केले. मग तो दुसऱ्यांदा भिक्षा मागून खाऊ लागला. गुरूंनी तेही थांबवले, "दुसरी भिक्षा मागणे लोभ आहे." मग तो गाईंचे दूध पिऊ लागला. गुरू म्हणाले, "ते दूध मी तुला दिलेले नाही." तेही थांबले. मग तो वासरांनी दूध पिताना तोंडातून गळणारा फेस खाऊ लागला. गुरूंनी तेही निषिद्ध केले, "वासरे तुझ्या दयेपोटी अधिक फेस गाळतात, ते त्यांचे अन्न आहे."
आता उपमन्युला खायला काहीच उरले नाही. तरीही त्याने गुरूंकडे तक्रार केली नाही. एके दिवशी भुकेने व्याकुळ होऊन त्याने रानातील रुईची पाने खाल्ली. त्या कडू, विषारी चिकाने त्याची दृष्टी गेली. आंधळा होऊन चाचपडत चालताना तो एका कोरड्या विहिरीत पडला. संध्याकाळ झाली, गाई परतल्या, पण उपमन्यु आला नाही. धौम्य शोधत रानात आले आणि त्यांनी हाक मारली, "उपमन्यु, कुठे आहेस?" विहिरीतून क्षीण आवाज आला, "गुरुदेव, मी इथे आहे. रुईची पाने खाऊन मी आंधळा झालो आणि विहिरीत पडलो."
गुरू म्हणाले, "देवांचे वैद्य अश्विनीकुमार यांची स्तुती कर. ते तुला दृष्टी देतील." उपमन्युने मनापासून स्तुती केली. अश्विनीकुमार प्रकट झाले आणि त्याला खायला एक पदार्थ (अपूप) देऊ लागले. पण भुकेने तडफडणारा उपमन्यु म्हणाला, "गुरूंना अर्पण केल्याशिवाय मी काहीही खाणार नाही." देवांनी आग्रह केला, तरी तो ठाम राहिला. त्याची ही गुरुनिष्ठा पाहून अश्विनीकुमार प्रसन्न झाले. त्यांनी त्याला दृष्टी परत दिली आणि आशीर्वाद दिला. तो गुरूंकडे आला, तेव्हा गुरूंनी त्याला हृदयाशी धरले आणि सर्व विद्या त्याला दिल्या.
तिसरी कथा: बिद (वेद). धौम्यांचा तिसरा शिष्य बिद, ज्याला महाभारतात वेद म्हटले आहे. गुरूंनी त्याला सांगितले, "गुरुगृही राहून सेवा कर." त्याने बैलाप्रमाणे कष्टाची कामे केली. ओझी वाहिली, शेती केली. शीत-उष्ण, भूक-तहान सहन केली. अनेक वर्षे त्याने कधीही तक्रार केली नाही, कधी "मला केव्हा शिकवाल?" असेही विचारले नाही. शेवटी गुरूंच्या कृपेने तोही सर्वज्ञ झाला.
कथा संपवून श्रीगुरू ब्राह्मणाला म्हणाले, "अशी सेवा असेल तर गुरूंना शोधत भटकावे लागत नाही. गुरूच शिष्याला शोधत येतात. तू ज्ञान मागत फिरलास, पण सेवा आणि श्रद्धा घेऊन कुठेच थांबला नाहीस." ब्राह्मणाचे डोळे उघडले. त्याने आपल्या चंचलपणाबद्दल पश्चात्ताप केला. श्रीगुरूंनी त्याच्या मस्तकावर हात ठेवला. त्याच्या मनातील संशय नाहीसे झाले, त्याला ज्ञानप्रकाश लाभला आणि तो एकनिष्ठ गुरुभक्त झाला.
रोचक तपशील
- आरुणी, उपमन्यु आणि वेद यांच्या कथा मूळ महाभारताच्या आदिपर्वात (पौष्यपर्व) येतात. गुरुचरित्राने त्या गुरुभक्तीचे आदर्श म्हणून घेतल्या आहेत.
- आरुणी हाच पुढे उद्दालक आरुणी या नावाने उपनिषदांत येतो, अशी परंपरा मानली जाते. छांदोग्य उपनिषदातील "तत्त्वमसि" हा उपदेश उद्दालकाने आपल्या पुत्राला, श्वेतकेतूला, दिला.
बोध / शिकवण
- गुरू एकच असावा. वारंवार गुरू बदलणारा कोठेच स्थिर होत नाही.
- गुरुसेवेत फळाची घाई नको, निष्ठा आणि धीर हवा.
- गुरूंची आज्ञा कठीण वाटली तरी तिच्यामागे शिष्याचे कल्याणच असते.
- देवांनी दिलेले वरदानही गुरूंना अर्पण केल्याशिवाय स्वीकारू नये, इतकी निष्ठा ठेवावी.
पारायण / श्रद्धा
गुरूंवरची श्रद्धा दृढ व्हावी आणि साधनेत मन स्थिर व्हावे यासाठी हा अध्याय वाचला जातो. विद्यार्थ्यांना गुरुजनांविषयी आदर शिकवण्यासाठीही या कथा सांगितल्या जातात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
भिलवडीजवळच, कृष्णेच्या पलीकडील औदुंबर येथे श्रीगुरू चातुर्मास करतात. तिथे भुवनेश्वरी देवीने पाठवलेल्या एका मंदबुद्धी ब्राह्मणाचा उद्धार होतो. ती कथा पुढील अध्यायात येते.