श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १५ : शिष्यांना तीर्थयात्रा; परळी वैजनाथ
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, त्यांचे संन्यासी शिष्य | स्थळ: गोदावरीतीर, परळी वैजनाथ
पार्श्वभूमी
सायंदेवाला निरोप दिल्यावर श्रीगुरू दक्षिणेकडे वळले. त्यांच्याबरोबर अनेक संन्यासी शिष्य होते. सायंदेवाच्या रक्षणाची बातमी पसरल्यावर श्रीगुरूंची कीर्ती वाढू लागली होती आणि लोकांची गर्दी होऊ लागली होती. या अध्यायात श्रीगुरू शिष्यांना तीर्थयात्रेचा उपदेश देऊन स्वतः काही काळ गुप्तपणे राहतात. अध्यायाचा मोठा भाग भारतातील तीर्थक्षेत्रांच्या माहात्म्याने भरलेला आहे.
सविस्तर कथा
ज्यांच्यासाठी सर्वस्व सोडले, तेच गुरू एके दिवशी म्हणतात, "आता तुम्ही माझ्यापासून दूर जा." शिष्यांच्या काळजाचे काय झाले असेल? आणि ज्यांच्या दर्शनासाठी लोक गावोगाव धावत होते, ते श्रीगुरू अचानक कोणालाही न सांगता एका ज्योतिर्लिंगाच्या नगरीत अज्ञात होऊन का राहिले?
सिद्धमुनी सांगतात, गोदावरीतीरावरून पुढे जाताना श्रीगुरूंभोवती गर्दी वाढत चालली होती. रोज कोणी ना कोणी दुःख घेऊन येई, कोणी नवस घेऊन येई, कोणी फक्त कुतूहलाने येई. शिष्यांनाही या प्रसिद्धीचा थोडासा अभिमान वाटू लागला होता. एके दिवशी सकाळी स्नानसंध्या झाल्यावर श्रीगुरूंनी आपल्या सर्व शिष्यांना जवळ बोलावले.
ते म्हणाले, "तुम्ही सर्वांनी संन्यास घेतला आहे. संन्याशाने एका जागी राहून लोकसंग्रहात आणि मानसन्मानात अडकू नये. तीर्थयात्रा केल्याने देह आणि मन शुद्ध होते, वैराग्य दृढ होते, अहंकार झिजतो आणि ठिकठिकाणी संतांचा संग घडतो. म्हणून आता तुम्ही सर्व जण तीर्थयात्रेला जा."
हे ऐकून शिष्य व्याकुळ झाले. काही जणांच्या डोळ्यांत पाणी आले. ते हात जोडून म्हणाले, "स्वामी, आपण स्वतःच सर्व तीर्थांचे तीर्थ आहात. गंगा, काशी, प्रयाग सारे आपल्या चरणांपाशी आहे. आपल्याजवळ राहिलो तर सर्व तीर्थांचे फळ इथेच मिळते. मग आम्हाला आपल्यापासून दूर का पाठवता? आमचे काही चुकले का?"
श्रीगुरूंनी त्यांना प्रेमाने समजावले, "तुमची भक्ती मी जाणतो. तुमचे काहीही चुकले नाही. पण शास्त्राची मर्यादा पाळली पाहिजे. यतीने तीर्थाटन करावे असे शास्त्र सांगते. यात्रेत ऊन, पाऊस, भूक, तहान सहन करताना तुमचे साधन पक्के होईल. आणि ठरलेल्या वेळी तुम्ही मला पुन्हा भेटाल."
मग श्रीगुरूंनी शिष्यांना कोणती तीर्थे करावीत आणि त्यांचा महिमा काय, हे सविस्तर सांगितले. सिद्धमुनी हा तीर्थमहिमा नामधारकाला ऐकवतात. ग्रंथातील ही यादी फार मोठी आहे आणि प्रतींनुसार तिच्यात थोडा फरक आढळतो. त्यातील काही प्रमुख तीर्थे अशी:
"प्रथम काशी. ते मुक्तिक्षेत्र आहे. तिथे भगवान विश्वनाथ आहेत आणि गंगा उत्तरवाहिनी आहे. मग प्रयाग, जिथे गंगा, यमुना आणि गुप्त सरस्वती यांचा त्रिवेणीसंगम आहे. तिथे स्नान केल्याने अनेक जन्मांचे पाप धुतले जाते. पुढे गया, जिथे पितरांसाठी पिंडदान केले जाते. अयोध्या, प्रभू रामचंद्रांची नगरी. मथुरा आणि द्वारका, श्रीकृष्णांची क्षेत्रे. उज्जयिनी, जिथे महाकाळ आहेत. उत्तरेत बद्रिकाश्रम आणि केदार."
"नद्यांमध्ये गंगा, यमुना, सरस्वती, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, तुंगभद्रा, कावेरी, ताम्रपर्णी या सर्व पवित्र आहेत. ज्या नदीकाठी पोहोचाल, तिथे संकल्प करून स्नान करा. दक्षिणेत श्रीशैल येथे मल्लिकार्जुन आहेत, समुद्रतीरी रामेश्वर आहे, पश्चिम किनाऱ्यावर गोकर्ण महाबळेश्वर आहे आणि भीमातीरी पंढरपूर येथे पांडुरंग आहेत. या सर्व क्षेत्रांचे दर्शन घ्या."
मग त्यांनी यात्रेचे नियमही सांगितले, "प्रत्येक तीर्थात शुद्ध मनाने स्नान करा, यथाशक्ती दान करा, देवदर्शन घ्या आणि तिथल्या संतसज्जनांची सेवा करा. तीर्थाला पर्यटन समजू नका. वाटेत कोणाशी वाद घालू नका, कोणाची निंदा करू नका. भिक्षेत मिळेल त्यात समाधान माना. तीर्थ बाहेर आहे, पण त्याचे फळ आतल्या शुद्धीने मिळते."
शिष्य शांतपणे ऐकत होते. गुरूंच्या प्रत्येक शब्दातून जणू ते तीर्थ डोळ्यांसमोर उभे राहत होते. काशीचे घाट, प्रयागाचा संगम, रामेश्वराचा समुद्र. हळूहळू त्यांच्या मनातील दुःखाची जागा उत्सुकतेने घेतली. त्यांना कळले की गुरूंनी त्यांना दूर लोटलेले नाही, तर एका मोठ्या साधनेसाठी पाठवले आहे.
गुरूंचा शब्द मोडायचा नाही, म्हणून शिष्यांनी जड अंतःकरणाने निघण्याची तयारी केली. एकेकाने पुढे येऊन श्रीगुरूंना साष्टांग नमस्कार केला. श्रीगुरूंनी प्रत्येकाच्या मस्तकावर हात ठेवून आशीर्वाद दिला. काही वृद्ध आणि अतिशय निष्ठावान शिष्य मात्र श्रीगुरूंच्या आज्ञेने त्यांच्याजवळच राहिले, असेही परंपरेत सांगितले जाते. बाकीचे शिष्य दंड-कमंडलू घेऊन विविध दिशांना निघाले. कोणी उत्तरेकडे काशीच्या वाटेने, कोणी दक्षिणेकडे रामेश्वराच्या दिशेने. जाताना ते वारंवार मागे वळून पाहत होते, आणि श्रीगुरू शांतपणे हात उंचावून त्यांना निरोप देत होते.
शिष्यांना पाठवल्यानंतर श्रीगुरू स्वतः परळी वैजनाथ क्षेत्री आले. परळी हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी वैद्यनाथाचे स्थान मानले जाते. वैद्यनाथ म्हणजे वैद्यांचा नाथ, सर्व रोग दूर करणारा शिव. तिथे श्रीगुरू कोणालाही आपली ओळख न देता गुप्तपणे राहिले. ना शिष्यांचा परिवार, ना भक्तांची गर्दी, ना चमत्कारांची चर्चा. एक साधा, अनामिक यती मंदिराच्या परिसरात राहतो आहे, एवढेच लोकांना दिसत असे.
पहाटे वैद्यनाथाचे दर्शन, मग एखाद्या झाडाखाली दिवसभर ध्यान, आणि संध्याकाळी थोडीशी भिक्षा. मंदिरात येणारे यात्रेकरू त्यांच्या शेजारून जात, पण कोणाला कल्पनाही नव्हती की ज्यांच्या दर्शनासाठी गोदावरीकाठी गर्दी उसळत होती, तेच श्रीगुरू इथे शांतपणे बसले आहेत. ज्याने सायंदेवाला मरणाच्या दारातून परत आणले, ज्याने शूळव्याधीने त्रस्त ब्राह्मणाला जीवदान दिले, तो यती इथे कोणाकडूनही नमस्कार न घेता राहत होता. हेच खरे संन्यासाचे रूप होते. मान नको, अपमानाची पर्वा नको, फक्त आत्मानंद. लोकांची गर्दी टाळून ते एकांतात साधना करत, अशी परंपरेची धारणा आहे. काही काळ, परंपरेनुसार सुमारे एक वर्ष, ते तिथे राहिले.
ही कथा ऐकून नामधारकाने विचारले, "स्वामी, श्रीगुरू गुप्त का राहिले? ते प्रकट राहिले असते तर आणखी पुष्कळ लोकांचे कल्याण झाले नसते का?" सिद्धमुनी हसून म्हणाले, "अवतारी पुरुषांची लीला वेगळी असते, नामधारका. प्रसिद्धी वाढली की खरे भक्त मागे पडतात आणि केवळ स्वार्थासाठी येणाऱ्यांची गर्दी वाढते. म्हणून श्रीगुरू अधूनमधून गुप्त होत आणि योग्य वेळी, योग्य भक्तासाठी पुन्हा प्रकट होत. जो खरा तहानलेला असतो, तो गुरूंना कुठेही शोधून काढतो."
रोचक तपशील
- परळी वैजनाथ हे आजच्या बीड जिल्ह्यात आहे. बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी "वैद्यनाथ" कोणते, याबद्दल झारखंडमधील देवघर आणि महाराष्ट्रातील परळी या दोन्ही स्थानांची परंपरा आहे.
- गुरुचरित्रातील हा अध्याय एक प्रकारे संपूर्ण भारताच्या तीर्थक्षेत्रांचा नकाशाच आहे. उत्तरेतील बद्रीपासून दक्षिणेतील रामेश्वरापर्यंत त्यात तीर्थांचे वर्णन येते.
बोध / शिकवण
- तीर्थयात्रा ही मनशुद्धी आणि वैराग्य दृढ करण्याचे साधन आहे. तीर्थाचे फळ आतल्या शुद्धीवर अवलंबून असते.
- गुरूंपासून दूर जाणे कठीण असले तरी गुरूंची आज्ञा पाळणे हीच खरी भक्ती आहे.
- संतांना प्रसिद्धीपेक्षा एकांत आणि साधना प्रिय असते.
- गुरू शिष्यांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी काही काळ दूर पाठवतात.
पारायण / श्रद्धा
तीर्थयात्रेला निघण्यापूर्वी आणि यात्रा निर्विघ्न पार पडावी म्हणून काही भक्त हा अध्याय वाचतात. ज्यांना प्रत्यक्ष तीर्थयात्रा शक्य नाही, ते या अध्यायाच्या श्रवणाने तीर्थांचे स्मरण करतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
परळी वैजनाथाहून श्रीगुरू कृष्णातीरी भिलवडी येथे येतात. तिथे एका गुरुशोधक ब्राह्मणाला गुरुभक्तीचा उपदेश मिळतो. ती कथा पुढील अध्यायात येते.