श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १४ : सायंदेव व क्रूर यवन राजा
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, सायंदेव, क्रूर यवन राजा | स्थळ: गोदावरीतीर, यवन राजाचा दरबार
पार्श्वभूमी
मागील अध्यायात सायंदेव श्रीगुरूंचा भक्त झाला. पण तो एका क्रूर यवन राजाच्या सेवेत होता. हा अध्याय गुरुभक्ताच्या रक्षणाचा आणि "मी पाठीशी आहे" या अभयवचनाचा आहे. म्हणून गुरुचरित्रातील सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या अध्यायांपैकी हा एक मानला जातो.
सविस्तर कथा
राजाचा हुकूम आला आहे, "सायंदेवाला ताबडतोब दरबारात हजर करा." सायंदेवाला ठाऊक आहे की या दरबारात गेलेला ब्राह्मण परत येत नाही. घरात बायको-मुले आहेत. पळून जावे तर राजाचे सैनिक शोधून काढतील. जावे तर मरण निश्चित. अशा क्षणी माणूस काय करतो? सायंदेवाने काय केले, आणि दरबारात पाऊल टाकताच तिथे असे काय घडले की क्रूर राजा थरथरू लागला?
सिद्धमुनी सांगतात, ज्या यवन राजाच्या सेवेत सायंदेव होता, तो राजा अतिशय क्रूर होता. ब्राह्मणांबद्दल त्याच्या मनात द्वेष होता. परंपरेनुसार तो दर वर्षी एका ब्राह्मणाला बोलावून त्याचा वध करत असे, असे वर्णन येते. लोक त्याच्या नावानेही थरथरत. सायंदेव जरी त्याच्या चाकरीत होता, तरी तो ब्राह्मण होता, आणि राजाची नजर या वर्षी त्याच्यावर पडली होती.
श्रीगुरूंच्या भेटीनंतर काही दिवसांतच सायंदेवाला राजाचे बोलावणे आले. दूताने निरोप दिला आणि त्याच्या चेहऱ्यावरचे भाव सगळे काही सांगून गेले. सायंदेवाला कळून चुकले की राजाच्या मनात आपल्याला ठार मारण्याचा हेतू आहे. घरात रडारड सुरू झाली. पत्नी म्हणाली, "जाऊ नका." पण न जाणे म्हणजे राजद्रोह, आणि त्याची शिक्षाही मरणच.
त्याच क्षणी सायंदेवाला आठवले, गोदावरीच्या काठी ते यतिराज अजून आहेत. भयभीत झालेला सायंदेव धावत श्रीगुरूंकडे आला. त्यांच्या चरणी लोळण घेऊन तो म्हणाला, "स्वामी, राजाने मला बोलावले आहे. तो दर वर्षी एका ब्राह्मणाचा बळी घेतो. या वर्षी माझी पाळी आहे. तो मला जिवंत सोडणार नाही. माझे घर, माझी मुले यांचे काय होईल? आपणच माझे रक्षण करा."
श्रीगुरूंनी शांतपणे त्याच्या मस्तकावर आपला वरदहस्त ठेवला. त्यांच्या चेहऱ्यावर किंचितही चिंता नव्हती. ते म्हणाले, "सायंदेवा, भिऊ नकोस. निर्भय होऊन जा. राजा तुझे काहीही वाकडे करू शकणार नाही. उलट तो तुझा सन्मान करील. तू सुखरूप परत येशील. मी इथेच नदीकाठी तुझी वाट पाहत आहे. परत आल्यावर मला भेट."
त्या स्पर्शात आणि त्या शब्दांत असे काही होते की सायंदेवाच्या मनातील भीती वितळून गेली. जणू त्याच्या भोवती एखादे अदृश्य कवच उभे राहिले. गुरुवचनावर पूर्ण विश्वास ठेवून, गुरूंचे नाम मनात घेत तो राजदरबाराकडे निघाला. वाटेत त्याची पावले डगमगली नाहीत.
रस्त्याने जाताना ओळखीचे लोक त्याच्याकडे दयेने पाहत होते. काही जण कुजबुजत, "बिचारा, आता परत येणार नाही." कोणी त्याला पळून जाण्याचा सल्ला दिला. पण सायंदेवाच्या कानात फक्त एकच वाक्य घुमत होते, "निर्भय होऊन जा. मी इथेच तुझी वाट पाहत आहे." ज्याने आपले जीवन गुरूंच्या हाती सोपवले, त्याला आता काळजी करण्यासारखे काहीच उरले नव्हते. राजवाड्याचे भव्य दरवाजे समोर आले, पहारेकऱ्यांनी भाले खाली केले आणि सायंदेव शांतपणे आत गेला.
सायंदेव दरबारात पोहोचला. राजा सिंहासनावर बसला होता. सायंदेवाला पाहताच त्याच्या कपाळावर आठ्या पडल्या, डोळ्यांत क्रोध उसळला. सैनिक हुकमाची वाट पाहत होते. पण त्याच क्षणी काहीतरी विचित्र घडले. राजाला सायंदेवाच्या जागी एक उग्र, तेजस्वी रूप दिसू लागले. जणू एखादी प्रचंड शक्ती आपल्याला शिक्षा करायला समोर उभी आहे, असे त्याला भासले. राजाच्या अंगाला कंप सुटला. काहीही न बोलता तो घाबरून उठला आणि आत महालात निघून गेला. दरबार स्तब्ध झाला. सायंदेव एकटाच उभा राहिला.
परंपरेनुसार राजा अंतःपुरात जाऊन बिछान्यावर पडला. डोळा लागताच त्याला स्वप्न पडले. एक ब्राह्मण हातात दंड घेऊन त्याला मारत आहे आणि म्हणत आहे, "ब्राह्मणांचा छळ करतोस? आता भोग." राजा दचकून जागा झाला. त्याचे सर्वांग घामाने भिजले होते, अंग थरथरत होते.
भानावर आल्यावर राजाला कळून चुकले की हा सामान्य ब्राह्मण नाही. याच्या पाठीशी कोणती तरी दैवी शक्ती आहे. त्याचा अहंकार गळून पडला. तो बाहेर दरबारात आला आणि सगळ्यांच्या देखत त्याने सायंदेवाला नमस्कार केला. तो म्हणाला, "ब्राह्मणा, मला क्षमा कर. मी तुझा अपराधी आहे." मग त्याने सायंदेवाचा मोठा सत्कार केला. वस्त्रे, अलंकार आणि धन देऊन त्याला सन्मानाने घरी जाऊ दिले. ज्याला मृत्यूचे बोलावणे वाटत होते, त्यातून सायंदेव सन्मान घेऊन परत आला.
सायंदेव तसाच धावत गोदावरीतीरी श्रीगुरूंकडे आला. ते त्याच जागी शांतपणे बसले होते, जणू त्यांना सगळे आधीच ठाऊक होते. आनंदाश्रूंनी सायंदेवाने त्यांचे चरण धुतले आणि सर्व वृत्तांत सांगितला. मग तो म्हणाला, "स्वामी, आता मला संसाराची, या नोकरीची इच्छा उरली नाही. मला तुमच्या सेवेत राहू द्या. मी तुमच्याबरोबर येतो."
श्रीगुरू म्हणाले, "आता नको, सायंदेवा. मी दक्षिणेकडे जात आहे. तू घरी जाऊन कुटुंबाचे पालन कर, स्वधर्म पाळ. काही वर्षांनी मी भीमा-अमरजा संगमी गाणगापूर येथे राहीन. तेव्हा तू कुटुंबासह मला भेटायला ये. त्या वेळी तुझी सेवा मी स्वीकारीन." सायंदेवाने हे वचन हृदयात जपून ठेवले. पुढे अध्याय ४१ मध्ये तो वृद्धावस्थेत गाणगापूरला येतो आणि हे वचन पूर्ण होते.
निरोप घेताना सायंदेवाचे मन भरून आले होते. तो वारंवार मागे वळून श्रीगुरूंकडे पाहत घरी परतला. घरी पत्नी-मुले दारातच वाट पाहत होती. त्याला सुखरूप, अंगावर राजाने दिलेली वस्त्रे घालून येताना पाहून त्यांच्या आनंदाला पारावार उरला नाही.
सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, "पाहिलेस नामधारका, ज्याच्या मस्तकावर गुरूंचा हात आहे, त्याला राजाचे, काळाचे, कोणाचेच भय नाही. गुरूंनी सायंदेवाला पळून जायला सांगितले नाही; त्यांनी त्याला निर्भयपणे संकटाला सामोरे जायला सांगितले, आणि संकटच मागे फिरले."
रोचक तपशील
- संपूर्ण गुरुचरित्राचे पारायण शक्य नसेल तेव्हा अनेक भक्त फक्त हाच अध्याय स्वतंत्रपणे नित्य वाचतात, इतका तो लोकप्रिय आहे.
- सायंदेवाला दिलेले "गाणगापुरी भेट" हे वचन अनेक वर्षांनी, अध्याय ४१ मध्ये पूर्ण होते. गुरुचरित्रात दिलेले प्रत्येक वचन पुढे कुठेतरी पूर्ण झालेले दिसते.
बोध / शिकवण
- गुरूंचा वरदहस्त असेल तर कोणतीही सत्ता भक्ताचे अहित करू शकत नाही.
- संकटात भीतीने खचण्याऐवजी गुरूंकडे धाव घ्यावी आणि त्यांच्या वचनावर पूर्ण विश्वास ठेवावा.
- भय हे अश्रद्धेचे लक्षण आहे. श्रद्धा निर्भयता देते.
- गुरू भक्ताला कर्तव्यापासून पळायला सांगत नाहीत. ते कर्तव्य करण्याचे बळ देतात.
पारायण / श्रद्धा
संकटनिवारणासाठी गुरुचरित्रातील हा सर्वात प्रसिद्ध अध्याय आहे. सरकारी त्रास, शत्रुभय, न्यायालयीन संकट, नोकरीतील अडचणी किंवा अचानक आलेले मोठे संकट अशा प्रसंगी भक्त हा अध्याय रोज वाचतात. काही जण संकट टळेपर्यंत रोज एक, तीन किंवा अकरा वेळा पठण करतात. "स्वामी म्हणती सायंदेवा, भय सोडूनि जावे" या भावाच्या ओव्या भक्तांच्या विशेष आवडीच्या आहेत. अनेक भक्त नित्यपाठात फक्त हाच अध्याय ठेवतात.
पुढील अध्यायाशी संबंध
सायंदेवाचा निरोप घेऊन श्रीगुरू शिष्यांना तीर्थयात्रेला पाठवतात आणि स्वतः परळी वैजनाथ येथे गुप्तपणे राहतात. ही कथा पुढील अध्यायात येते.