श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय १३

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १३ : ब्राह्मणाची उदरव्याधी दूर; सायंदेवाची भेट

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्री नृसिंह सरस्वती, शूळव्याधीने त्रस्त ब्राह्मण, सायंदेव | स्थळ: कारंजा, गोदावरीतीर

पार्श्वभूमी

उत्तरेकडील तीर्थयात्रा करून श्रीगुरू दक्षिणेकडे परतत होते. या अध्यायात सायंदेव हे पात्र प्रथम येते. सायंदेव हे ग्रंथकर्ते सरस्वती गंगाधर यांचे पूर्वज होते. सायंदेव, त्यांचे पुत्र नागनाथ, त्यांचे पुत्र देवराव, त्यांचे पुत्र गंगाधर आणि गंगाधरांचे पुत्र सरस्वती, अशी ही परंपरा मानली जाते. म्हणून हा अध्याय ग्रंथकर्त्यांच्या कुळाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा आहे. ज्याच्या घरी एका आजारी ब्राह्मणाला भोजन घातले गेले, त्याच कुळात पुढे गुरुचरित्र लिहिले गेले.

सविस्तर कथा

गोदावरीचा विशाल प्रवाह. काठावर एक माणूस उभा आहे. त्याचे पोट वेदनांनी पिळवटून निघत आहे, डोळ्यांत पाणी आहे आणि मनात एकच विचार आहे, "आता बस. या नदीत उडी घेऊन सगळे संपवतो." तो पाऊल पुढे टाकणार, तेवढ्यात मागून एक शांत आवाज येतो, "थांब." हा आवाज कोणाचा होता? आणि ज्याला अन्नाचा एक घास पचत नव्हता, तो त्याच दिवशी पक्वान्नांचे पोटभर जेवण कसे जेवला?

पण ही कथा सुरू होते कारंजा नगरीतून. सिद्धमुनी सांगतात, अनेक वर्षांच्या तीर्थाटनानंतर, परंपरेनुसार सुमारे तीस वर्षांनी, श्री नृसिंह सरस्वती शिष्यांसह आपल्या जन्मगावी कारंजाला आले. ज्या दारातून सात-आठ वर्षांचा बटू निघून गेला होता, त्याच दारात आज तेजस्वी यती उभे होते. माधव आणि अंबा आता वृद्ध झाले होते. मुलाला पाहताच अंबेचे डोळे भरून आले. आईवडिलांनी संन्यासी पुत्राच्या चरणी नमस्कार केला. घरात भाऊ-बहिणी होत्या. श्रीगुरूंनी आपल्या वचनाप्रमाणे वाढलेले कुटुंब पाहिले. त्यांनी सर्वांना आशीर्वाद दिले आणि बंधूंना धर्माचरणाचा, मातापित्यांच्या सेवेचा उपदेश केला. काही दिवस राहून ते पुन्हा दक्षिणेकडे निघाले आणि गोदावरी (गौतमी) नदीच्या तीरी आले.

गोदावरीतीरी एका गावात एक ब्राह्मण राहत होता. तो वेद जाणणारा, सदाचारी होता. पण त्याला असाध्य शूळव्याधी होती. ही भयंकर पोटदुखी होती. त्याने अन्नाचा घास खाल्ला की पोटात सुरी फिरवल्यासारख्या वेदना होत. तो जमिनीवर लोळत असे. त्यामुळे तो धड जेवूही शकत नसे. महिनोन्महिने तो अर्धपोटी राहत होता. अंग सुकून गेले होते, डोळे खोल गेले होते.

अनेक वैद्य झाले, अनेक औषधे झाली, जपतप झाले, पण काहीच फरक पडला नाही. शेवटी त्याचा धीर सुटला. तो स्वतःशीच म्हणाला, "अन्न खाल्ले तर वेदना, न खाल्ले तर उपासमार. असे जगणे म्हणजे रोजचे मरण. यापेक्षा एकदाच मरण बरे." असा निश्चय करून तो गोदावरीत उडी घेऊन जीव देण्यासाठी नदीकाठी आला.

नेमके त्या वेळी श्रीगुरू शिष्यांसह त्याच घाटावर होते. त्यांनी त्या ब्राह्मणाचा चेहरा पाहिला आणि अंतर्ज्ञानाने त्याचा हेतू ओळखला. त्यांनी शिष्यांना सांगितले, "त्या ब्राह्मणाला थांबवा आणि माझ्याकडे घेऊन या." शिष्य धावत गेले आणि त्याला श्रीगुरूंसमोर घेऊन आले.

श्रीगुरूंनी करुणेने विचारले, "ब्राह्मणा, तू जीव का देतो आहेस? आत्महत्या हे महापाप आहे, हे तुला ठाऊक नाही का?" ब्राह्मण हुंदके देत म्हणाला, "स्वामी, मला ठाऊक आहे. पण माझे दुःख तुम्हाला कसे सांगू? अन्न खाल्ले की प्राण जातील अशा वेदना होतात. अन्नाशिवाय जगणे शक्य नाही आणि अन्न खाऊन जगणेही अशक्य. सगळे उपाय थकले. आता मरणच उरले."

श्रीगुरू कृपेने हसले आणि म्हणाले, "आत्महत्या करू नकोस. तुझी व्याधी आजच दूर होईल. आज तू पोटभर, पक्वान्नांचे भोजन करशील आणि तुला काहीही त्रास होणार नाही." ब्राह्मण अविश्वासाने त्यांच्याकडे पाहत राहिला. ज्याला भाकरीचा तुकडा पचत नव्हता, तो पक्वान्ने कशी खाणार? पण त्या यतीच्या डोळ्यांत असे काही होते की त्याचा मरण्याचा निश्चय डळमळला. तो मनाशी म्हणाला, "मरायचेच आहे तर उद्याही मरता येईल. आज या महात्म्याचे ऐकून पाहू." शिष्यांनी त्याला घाटावर एका सावलीत बसवले. गोदावरीचा थंड वारा वाहत होता आणि अनेक दिवसांनी त्याच्या मनात आशेचा एक लहानसा दिवा पेटला होता.

त्याच वेळी तिथे सायंदेव नावाचा एक ब्राह्मण आला. तो कडगंची गावचा होता आणि त्या भागातील यवन (मुसलमान) राजाच्या सेवेत होता. श्रीगुरूंचे तेज पाहून तो थांबला आणि त्याने त्यांना साष्टांग नमस्कार केला. श्रीगुरू त्याला म्हणाले, "सायंदेवा, आज या ब्राह्मणाला तुझ्या घरी भोजन घाल. त्याला गोड पक्वान्ने, तूप, साखर आणि खीर वाढ."

सायंदेव गोंधळला. तो हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, आपली आज्ञा शिरसावंद्य आहे. पण मी ऐकले आहे की या ब्राह्मणाला अन्नच पचत नाही. त्यात तुपातली पक्वान्ने खाल्ल्याने याला काही बरेवाईट झाले, तर ब्रह्महत्येचे पाप माझ्या माथी येईल." श्रीगुरू शांतपणे म्हणाले, "भिऊ नकोस. मी सांगतो म्हणून कर. याला काहीही होणार नाही. आणि आज माझी भिक्षाही तुझ्याच घरी होईल."

हे ऐकून सायंदेवाचे मन आनंदाने भरून गेले. प्रत्यक्ष यतिराज आपल्या घरी भिक्षेला येणार! गुरुवचनावर विश्वास ठेवून त्याने घरी जाऊन मोठ्या प्रेमाने स्वयंपाक करवला. श्रीगुरू, त्यांचे शिष्य आणि तो व्याधिग्रस्त ब्राह्मण, सर्वजण सायंदेवाच्या घरी आले. सायंदेवाने श्रीगुरूंची विधिपूर्वक पूजा केली आणि पाने वाढली.

त्या ब्राह्मणाने पहिला घास भीतभीतच तोंडात घातला. मग दुसरा, मग तिसरा. वेदना येतील म्हणून तो वाट पाहत होता, पण वेदना आलीच नाही. त्याने श्रद्धेने पोटभर भोजन केले. अनेक वर्षांनी तो तृप्त होऊन जेवला. त्याची जुनी व्याधी कायमची नाहीशी झाली. आनंदाश्रूंनी तो श्रीगुरूंच्या चरणी लोळू लागला, "स्वामी, तुम्ही मला नवा जन्म दिलात. जे वैद्यांना जमले नाही, ते तुमच्या एका शब्दाने घडले."

भोजनानंतर सायंदेवाने पुन्हा श्रीगुरूंचे पूजन केले आणि विनवणी केली, "स्वामी, आपण प्रत्यक्ष परमेश्वर आहात. माझ्यावर आणि माझ्या वंशावर आपली कृपा असू द्या." श्रीगुरू प्रसन्न होऊन म्हणाले, "सायंदेवा, तू श्रद्धेने माझी आज्ञा पाळलीस. तुझा वंश माझा भक्त होईल. तुझ्या कुळात पिढ्यान्पिढ्या माझी भक्ती अखंड राहील." याच आशीर्वादाचे फळ म्हणजे पुढे त्या कुळात सरस्वती गंगाधर जन्मले आणि त्यांनी हे गुरुचरित्र लिहिले, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे.

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

पोटाचे विकार, असाध्य व्याधी आणि अन्नपचनाच्या तक्रारी दूर व्हाव्यात म्हणून हा अध्याय वाचण्याची भक्तांमध्ये प्रथा आहे.

पुढील अध्यायाशी संबंध

सायंदेवाला भेटल्यानंतर लगेचच त्याच्यावर यवन राजाचे संकट येते. श्रीगुरू त्याचे रक्षण कसे करतात, हा प्रसिद्ध प्रसंग पुढील अध्यायात येतो.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर