श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १२ : संन्यासदीक्षा व काशी
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: नरहरी, अंबा भवानी, माधव, श्रीकृष्ण सरस्वती | स्थळ: कारंजा, काशी, बद्रिकाश्रम व उत्तरेकडील तीर्थे
पार्श्वभूमी
मुंजीत चारही वेद म्हणून नरहरींनी सर्वांना चकित केले होते. कारंज्यातील वृद्ध पंडितही त्यांच्याकडे शिकायला येऊ लागले होते. पण नरहरींचा जन्म घरसंसारासाठी नव्हता. आता ते संन्यास घेण्याचा निश्चय करतात. एका बाजूला आईचे प्रेम आणि दुसऱ्या बाजूला अवताराचे कार्य, हा संवाद या अध्यायाचा गाभा आहे. सिद्धमुनी नामधारकाला ही कथा पुढे सांगतात.
सविस्तर कथा
ज्या मुलासाठी आईने वर्षानुवर्षे "एकदा तरी बोल" अशी प्रार्थना केली, तो बोलू लागला आणि पहिल्याच मोठ्या मागणीत म्हणाला, "आई, मला जाऊ दे." कोणत्या आईला हे सहन होईल? हा अध्याय आहे एका आईच्या ममतेची आणि एका अवतारी पुत्राच्या वैराग्याची परीक्षा.
मुंजीचा उत्सव संपला. पाहुणे परतले. घर पुन्हा शांत झाले. एके दिवशी नरहरी आईवडिलांसमोर येऊन हात जोडून उभे राहिले आणि नम्रपणे म्हणाले, "माते, पिता, आता माझे उपनयन झाले. मला तीर्थाटनाला जायचे आहे. मी संन्यास घेणार आहे. मला आनंदाने आज्ञा द्या."
हे शब्द ऐकताच अंबा भवानीच्या काळजात धस्स झाले. तिच्या हातातील काम खाली पडले. ती मुलाला मिठी मारून रडू लागली, "बाळा, हे तू काय बोलतोस? इतक्या वर्षांनी तू बोलू लागलास, आणि लगेच आम्हाला सोडून जाण्याची भाषा? आम्हाला दुसरे मूल नाही. आमचे म्हातारपण कोण सांभाळणार? आमचे श्राद्ध कोण करणार?" माधवही गहिवरून गप्प बसले.
मग अंबेने शास्त्राचा आधार घेतला. ती म्हणाली, "बाळा, तूच वेद जाणतोस. शास्त्र सांगते, आधी ब्रह्मचर्य, मग गृहस्थाश्रम, मग वानप्रस्थ आणि शेवटी संन्यास. तू आधी विवाह कर, संसार कर, यज्ञयाग कर, पितरांचे ऋण फेड. मग म्हातारपणी संन्यास घे. बालवयात संन्यास घेणे योग्य कसे?"
नरहरींनी शांतपणे आईचे म्हणणे ऐकून घेतले आणि मग म्हणाले, "माते, तू म्हणतेस ते सामान्य मार्ग आहे. पण आयुष्याचा भरवसा कोणाला आहे? देह पाण्यावरच्या बुडबुड्यासारखा आहे. आज आहे, उद्या नाही. उद्या संन्यास घेऊ असे म्हणणाऱ्याचा उद्या येईलच असे नाही. संसार हे स्वप्न आहे. स्वप्नात मिळालेले धन जागे झाल्यावर हाती राहत नाही. ज्याच्या मनात खरे वैराग्य जागे झाले, त्याने त्याच दिवशी संन्यास घ्यावा, असेही शास्त्रच सांगते."
तरीही आईचे मन मानेना. तिचे अश्रू थांबेनात. तेव्हा नरहरी पुढे आले आणि त्यांनी आपला हात तिच्या मस्तकावर ठेवला. त्या स्पर्शासरशी अंबेच्या डोळ्यांसमोर एक जुने चित्र उभे राहिले. गोकर्ण क्षेत्र, समुद्रकिनारा, मंदबुद्धी मुलाला घेऊन जीव द्यायला निघालेली एक दुःखी विधवा, आणि तिला थांबवणारे तेजस्वी यती श्रीपाद श्रीवल्लभ. "पुढील जन्मी मीच तुझ्या पोटी येईन," हे त्यांचे वचन. अंबेला पूर्वजन्माचे स्मरण झाले. तिला कळून चुकले, "हा माझा मुलगा म्हणजे प्रत्यक्ष श्रीपादच!" ती थरथरत त्यांच्या पाया पडली.
पण आईची ममता इतक्या सहज सुटत नाही. ती पुन्हा म्हणाली, "देवा, तू कोण आहेस हे मला कळले. पण मी आई आहे. निदान आम्हाला आधार म्हणून आणखी पुत्र होईपर्यंत तरी तू घरी थांब." नरहरी हसले. ते म्हणाले, "माते, ठीक आहे. मी काही काळ थांबतो. तुला आणखी पुत्र होतील. ते दीर्घायुषी होतील, तुमची सेवा करतील आणि तुमचा वंश वाढवतील. पण मग मात्र मला अडवू नकोस."
वचनाप्रमाणे नरहरी घरी राहिले. या काळात ते घरातच अनेक विद्वानांना वेद-शास्त्र शिकवत असत, अशी परंपरा आहे. वर्षभराच्या आत अंबेला पुत्र झाले. परंपरेनुसार ते जुळे पुत्र होते. पुढे या घरात आणखी अपत्ये झाली. पुढे अध्याय ४८ मध्ये येणारी रत्नाई ही याच घरातील नरहरींची बहीण. आता अंबा आणि माधव यांचे मन शांत झाले होते. नरहरींनी त्या लहान भावांना आशीर्वाद दिला. मग आईवडिलांनी जड अंतःकरणाने, पण समाधानाने त्यांना निरोप दिला. अंबा दारात उभी राहून आपल्या मुलाची पाठमोरी आकृती दिसेनाशी होईपर्यंत पाहत राहिली.
नरहरी कारंजाहून निघून अनेक तीर्थे करत गंगेच्या काठी, काशी क्षेत्री पोहोचले. काशी म्हणजे भगवान विश्वनाथांची नगरी, मुक्तीचे क्षेत्र. तिथे गंगेच्या घाटावर स्नान करून ते कठोर तप आणि योगसाधना करू लागले. एवढ्या लहान वयातील या ब्राह्मण बटूचे तेज, त्याचे वेदपठण आणि त्याचा संयम पाहून काशीतील संन्यासी आणि विद्वान आश्चर्यचकित झाले.
पहाटे गंगेवर धुके असताना ते स्नान करत, मग घाटावर बसून ध्यान लावत. दिवसभर कोणाशी फारसे बोलत नसत. भिक्षेत मिळेल ते थोडेसे अन्न घेत. घाटावरून जाणारे यात्रेकरू थांबून त्या शांत, तेजस्वी बालयोग्याकडे पाहत राहत. काही जण त्यांना प्रश्न विचारत, आणि त्यांच्या छोट्याशा उत्तरातही शास्त्राचे सार असे. हळूहळू काशीच्या मठांमध्ये चर्चा सुरू झाली, "हा बटू कोणी साधा मुलगा नाही."
काशीत त्या काळी श्रीकृष्ण सरस्वती नावाचे अतिशय वृद्ध, तपोनिष्ठ संन्यासी होते. श्री आद्य शंकराचार्यांपासून चालत आलेल्या संन्यासपरंपरेतील ते श्रेष्ठ यती होते. ग्रंथात ही गुरुपरंपरा शंकराचार्यांपासून कृष्ण सरस्वतींपर्यंत वर्णन केली आहे. काशीतील साधूंनी एकमुखाने नरहरींना विनंती केली, "आपण संन्यासदीक्षा घ्यावी आणि आम्हाला मार्ग दाखवावा."
शुभ दिवशी श्रीकृष्ण सरस्वतींनी विधिपूर्वक नरहरींना संन्यासदीक्षा दिली. शिखा-सूत्राचा त्याग झाला. दंड, कमंडलू आणि काषाय वस्त्रे धारण करून नरहरी आता श्री नृसिंह सरस्वती झाले. सिद्धमुनी सांगतात, "नामधारका, खरे तर ते स्वतःच जगद्गुरू होते. त्यांना कोणाकडून काय शिकायचे होते? पण लोकमर्यादा राखण्यासाठी आणि संन्यासधर्माचा आदर्श घालून देण्यासाठी त्यांनी गुरूंकडून दीक्षा घेतली. अवतारी पुरुषही परंपरेचा मान ठेवतात."
संन्यास घेतल्यानंतर श्री नृसिंह सरस्वतींनी उत्तरेकडील तीर्थांची यात्रा केली. बद्रिकाश्रम आणि हिमालयातील इतर पवित्र क्षेत्रांचे दर्शन घेतले. जिथे ते जात, तिथे लोक त्यांच्याकडे ओढले जात. अनेकांनी त्यांच्याकडून संन्यास घेऊन शिष्यत्व स्वीकारले. ते लोकांना वेदमार्ग, स्वधर्माचरण, संध्या-उपासना आणि गुरुभक्तीचा उपदेश करत. धर्मलोप होत असलेल्या त्या काळात त्यांनी अनेकांना पुन्हा सदाचाराकडे वळवले. अनेक वर्षांच्या यात्रेनंतर शिष्यांसह ते दक्षिणेकडे परत येण्यास निघाले.
रोचक तपशील
- प्रचलित कालगणनेनुसार नरहरींनी सुमारे सातव्या-आठव्या वर्षी घर सोडले आणि काशीला संन्यास घेतला, असे मानले जाते.
- "सरस्वती" हे संन्यासनाम शंकराचार्य परंपरेतील दहा संन्यासनामांपैकी (दशनामी) एक आहे. गुरू कृष्ण सरस्वती होते, म्हणून शिष्याचे नाव नृसिंह सरस्वती झाले.
बोध / शिकवण
- आत्मकल्याणाचा मार्ग धरताना मातापित्यांचे समाधान करणे हेही धर्मच आहे.
- संसार अनित्य आहे हे जाणणे हा वैराग्याचा पाया आहे. चांगल्या कामाला "उद्या" म्हणू नये.
- स्वतः ईश्वरस्वरूप असूनही श्रीगुरूंनी गुरूंकडून दीक्षा घेऊन परंपरेचा मान राखला.
- संतांचे तीर्थाटन हे लोककल्याणासाठी असते.
पारायण / श्रद्धा
संततीप्राप्तीसाठी आणि घरातील वंश वाढावा यासाठी काही भक्त हा अध्याय वाचतात, कारण श्रीगुरूंच्या वचनाने अंबेला पुत्र झाले. वैराग्य आणि आत्मचिंतनासाठीही हा अध्याय प्रिय आहे.
पुढील अध्यायाशी संबंध
उत्तरेकडून दक्षिणेकडे येताना श्रीगुरू कारंजाला आईवडिलांना भेटतात आणि गोदावरीतीरी एका व्याधिग्रस्त ब्राह्मणाचा उद्धार करतात. ही कथा पुढील अध्यायात येते.