श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय ११

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ११ : श्री नृसिंह सरस्वतींचा जन्म (कारंजा)

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: माधव (ब्राह्मण), अंबा भवानी, बालक नरहरी | स्थळ: कारंजा (लाड), वऱ्हाड प्रांत

पार्श्वभूमी

अध्याय ८ मध्ये गोकर्णातील एका विधवा ब्राह्मणीला, जिचा मुलगा मंदबुद्धी होता, श्रीपादांनी शनिप्रदोष व्रत करायला सांगितले आणि "पुढील जन्मी मीच तुझ्या पोटी जन्म घेईन" असे वचन दिले होते. त्या वचनाची पूर्तता या अध्यायात होते. इथून दत्तात्रेयांचा कलियुगातील दुसरा अवतार, श्री नृसिंह सरस्वती, यांचे चरित्र सुरू होते. ग्रंथाचा मुख्य आणि सर्वात मोठा भाग हेच चरित्र आहे.

सविस्तर कथा

एक बाळ जन्मते आणि रडण्याऐवजी त्याच्या मुखातून शब्द येतो, "ॐ". घरातले सगळे स्तब्ध होतात. पण पुढे वर्षामागून वर्षे जातात आणि ते बाळ "ॐ" शिवाय दुसरा एकही शब्द बोलत नाही. लोक म्हणू लागतात, "हा मुलगा मुका आहे." ज्या बाळाला सारे मुका समजत होते, तेच एके दिवशी चारही वेद अस्खलित म्हणू लागले, तेव्हा काय घडले? ही कथा आहे कारंजा नगरीतील एका आईच्या धीराची आणि एका दिव्य बालकाची.

सिद्धमुनी नामधारकाला सांगतात, गोकर्णातील ती ब्राह्मणी श्रीपादांच्या आज्ञेप्रमाणे आयुष्यभर शनिप्रदोष व्रत करत राहिली. देह सोडल्यानंतर पुढील जन्मी ती वऱ्हाड प्रांतातील कारंजा नगरीत एका ब्राह्मण कुळात जन्मली. तिचे नाव ठेवले अंबा (अंबा भवानी). पूर्वजन्मीच्या संस्कारांमुळे लहानपणापासूनच तिचे मन शिवपूजेत रमत असे. खेळण्याच्या वयातही ती शिवलिंगाला फुले वाहत असे.

योग्य वयात तिचा विवाह वाजसनेय शाखेच्या माधव नावाच्या ब्राह्मणाशी झाला. माधव सदाचारी, शांत स्वभावाचा आणि शिवोपासक होता. दोघांचा संसार साधा पण धर्मनिष्ठ होता. अंबेने पूर्वजन्मीचा नियम या जन्मीही सोडला नाही. दर शनिवारी प्रदोषकाळ आला की ती उपवास करून संध्याकाळी शिवपूजा करत असे आणि रात्री ब्राह्मणांना भोजन देऊन मगच अन्न घेत असे. माधवही तिला या व्रतात साथ देत असे.

काही काळाने अंबेला गर्भ राहिला. गर्भारपणात तिचे तेज वाढले. तिला शुभ स्वप्ने पडत. कधी तेजःपुंज यती दिसत, कधी देवालयातील घंटानाद ऐकू येई. तिचे मन शांत आणि प्रसन्न राहत असे. शेजारच्या स्त्रिया म्हणत, "अंबेच्या पोटी कोणीतरी पुण्यात्मा येणार आहे."

नऊ महिने पूर्ण झाले आणि शुभमुहूर्तावर अंबेच्या पोटी एक तेजस्वी पुत्र जन्मला. सुईणीने बाळाला उचलले, तेव्हा बाळाने रडण्याऐवजी स्पष्ट उच्चार केला, "ॐ". घरातले सर्व लोक आश्चर्याने थक्क झाले. माधवाने विधिपूर्वक जातकर्म केले आणि ब्राह्मणांना दाने दिली. ज्योतिषांनी बालकाची कुंडली मांडली आणि ते म्हणाले, "हा सामान्य बालक नाही. हा महान तपस्वी होईल, जगाचा गुरू होईल. याच्या हातून अनेकांचा उद्धार होईल. पण हा संसारात रमणार नाही." बाळाचे नाव "नरहरी" ठेवले. काही प्रतींमध्ये "शालग्रामदेव" असे नावही येते.

बाळ चंद्रकलेप्रमाणे वाढू लागले. ते सुंदर होते, शांत होते, हसरे होते. पण एक गोष्ट आईवडिलांना खटकू लागली. एक वर्ष झाले, दोन वर्षे झाली, तीन झाली. इतर मुले "आई", "बाबा" म्हणू लागली, पण नरहरींच्या मुखातून फक्त "ॐ" एवढाच उच्चार निघत असे. आईवडिलांनी वैद्य बोलावले, उपाय केले, देवांना नवस केले, पण काही फरक पडला नाही.

लोक कुजबुजू लागले. विहिरीवर पाणी भरायला गेलेल्या अंबेच्या कानावर शब्द पडत, "एवढे व्रतवैकल्य केले, आणि मुलगा मुका निघाला." अंबेचे मन तुटत असे. ती घरी येऊन बाळाला जवळ घेऊन रडत म्हणे, "बाळा, एकदा तरी मला 'आई' म्हण." नरहरी तिच्याकडे पाहून फक्त हसत.

माधव तिला धीर देत म्हणे, "अंबे, इतकी खचू नकोस. ज्याच्या जन्मीच ॐ उमटला, तो मुका कसा असेल? याच्या मौनामागे काहीतरी ईश्वरी योजना असणार. आपण शिवावर विश्वास ठेवू." पण आईचे मन ते. रोज संध्याकाळी शिवपूजा करताना ती एकच मागणे मागत असे, "देवा, माझ्या बाळाला वाणी दे."

याच काळात घडलेला एक प्रसंग परंपरेत सांगितला जातो. एकदा लहानग्या नरहरींनी हातात लोखंडाचा तुकडा धरला आणि तो सोन्याचा झाला, अशी भक्तांची श्रद्धा आहे. हे पाहून आईवडिलांना कळले की हा बालक दैवी आहे. पण तरीही "हा बोलत का नाही?" ही चिंता संपत नव्हती.

एके दिवशी आईची व्याकुळता पाहून नरहरींनी खुणांनी तिला काही सांगितले. त्यांनी आपल्या गळ्याकडे बोट दाखवले आणि मग जानव्याची खूण केली. आईला अर्थ कळेना. मग माधवांनी ओळखले, "हा म्हणतो आहे, माझी मुंज करा, म्हणजे मी बोलेन." अंबेच्या मनात आशा जागी झाली.

नरहरी सात वर्षांचे झाल्यावर माधव आणि अंबेने त्यांची मुंज (उपनयन) करायचे ठरवले. नातेवाईक आणि गावकरी उपहासाने म्हणाले, "जो बोलत नाही, तो गायत्री कशी म्हणणार? संध्या कशी करणार? वेद कसे शिकणार? मुक्याची मुंज म्हणजे पैसे वाया घालवणे." पण आईवडिलांनी कोणाचे ऐकले नाही. श्रद्धेने, मोठ्या थाटात मुंजीचा सोहळा झाला. मंडप सजला, सनईचे सूर उमटले, ब्राह्मण मंत्र म्हणू लागले.

माधवाने मुलाच्या कानात गायत्री मंत्राचा उपदेश केला. मग विधीप्रमाणे बटूने मातेकडे पहिली भिक्षा मागण्याची वेळ आली. सगळ्यांचे डोळे नरहरींकडे लागले होते. मुका मुलगा "भवति भिक्षां देहि" कसे म्हणणार? अंबेने थरथरत्या हातांनी भिक्षेचे पात्र पुढे केले.

आणि त्या क्षणी नरहरींच्या मुखातून गंभीर, स्पष्ट स्वर उमटला. त्यांनी ऋग्वेदाच्या पहिल्या ऋचेपासून पठण सुरू केले. मग यजुर्वेद, मग सामवेदाचे गायन आणि पुढे अथर्ववेदही. स्वर, उदात्त-अनुदात्त, सर्व काही निर्दोष. मंडपात बसलेले विद्वान ब्राह्मण थक्क झाले. ज्यांनी थट्टा केली होती, त्यांच्या माना खाली गेल्या. काही वृद्ध पंडितांनी उठून त्या सात वर्षांच्या बालकाला नमस्कार केला. अंबेच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. ज्या मुलाला ती "आई" म्हण अशी विनवणी करत होती, तो आज वेदांच्या भाषेत तिच्याशी बोलत होता.

सिद्धमुनी सांगतात, "नामधारका, जो ॐ उच्चारत होता, त्याच्या मुखी सर्व वेद आधीच होते. कारण ॐ हाच सर्व वेदांचा सार आहे. योग्य वेळ आली तेव्हा तो सार विस्ताराने प्रकट झाला. श्रीपादांनी गोकर्णात दिलेले वचन अशा रीतीने अक्षरशः पूर्ण झाले, आणि कारंजा नगरी धन्य झाली."

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

श्री नृसिंह सरस्वतींची जयंती (पौष शुद्ध द्वितीया) या दिवशी हा अध्याय वाचण्याची प्रथा आहे. बोलण्यात अडचण असलेल्या किंवा विद्येत मागे असलेल्या मुलांसाठी काही भक्त हा अध्याय वाचतात. शनिप्रदोष व्रत करणाऱ्या भक्तांमध्येही या अध्यायाचे विशेष महत्त्व आहे.

पुढील अध्यायाशी संबंध

मुंजीनंतर लगेचच नरहरी संन्यास घेण्याचा निश्चय व्यक्त करतात. मातेची संमती आणि काशीतील संन्यासदीक्षा पुढील अध्यायात येते.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर