श्री एकमुखी दत्त मंदिरअवधूत चिंतन श्री गुरुदेव दत्त

गुरुचरित्र › अध्याय १०

श्रीगुरुचरित्र – अध्याय १० : वल्लभेश ब्राह्मणाचे पुनर्जीवन

ॐछायाचित्र लवकरच
▶व्हिडिओ लवकरच

कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: वल्लभेश ब्राह्मण, चोरांची टोळी, श्रीपाद श्रीवल्लभ (संन्यासीरूपात) | स्थळ: कुरवपूरकडे जाणारा मार्ग

पार्श्वभूमी

श्रीपाद श्रीवल्लभ कुरवपुरात कृष्णेच्या प्रवाहात गुप्त झाले. ही बातमी ऐकून नामधारकाच्या मनात शंका आली. तो सिद्धमुनींना विचारतो, "स्वामी, श्रीपाद गुप्त झाल्यावर भक्तांचे रक्षण कोण करणार? देह दिसेनासा झाला तर कृपा थांबते का?" सिद्धमुनी हसून उत्तर देतात, "श्रीपाद केवळ बाह्य डोळ्यांना अदृश्य झाले. ते आजही कुरवपुरात आहेत आणि भक्तांसाठी सदैव जागृत आहेत." याचे प्रत्यक्ष उदाहरण म्हणून ते वल्लभेश ब्राह्मणाची कथा सांगतात. श्रीपाद श्रीवल्लभांच्या लीलांचा (अध्याय ५ ते १०) हा शेवटचा अध्याय आहे.

सविस्तर कथा

मध्यरात्रीचा सुनसान रस्ता. आजूबाजूला दाट रान. एका माणसाच्या गळ्यावर तलवार उगारलेली आहे आणि त्याच्या ओठांवर शेवटचे शब्द आहेत, "श्रीपाद श्रीवल्लभ!" ती हाक कोणी ऐकली असेल का? ज्यांचा देह काही काळापूर्वीच कृष्णेत गुप्त झाला होता, ते या हाकेला धावून येतील का? हीच या अध्यायाची कथा आहे.

वल्लभेश हा काश्यपगोत्री ब्राह्मण होता. तो उदीम म्हणजे व्यापार करून आपल्या कुटुंबाचे पोट भरत असे. व्यापारी असला तरी त्याचे मन धर्मात रमलेले होते. श्रीपाद श्रीवल्लभांवर त्याची अपार श्रद्धा होती. दर वर्षी तो कुरवपूरला जाऊन श्रीपादांचे दर्शन घेत असे.

एकदा व्यापारासाठी परगावी निघण्यापूर्वी त्याने मनोमन संकल्प केला, "हे श्रीपादराया, या वेळी माझ्या व्यापारात चांगला लाभ झाला, तर मी कुरवपूरला येऊन तुझ्या नावाने ब्राह्मणांना भोजन घालीन (समाराधना करीन)." परंपरेनुसार त्याने सहस्र ब्राह्मणांच्या भोजनाचा नवस केला होता. गुरूंच्या कृपेने त्या वर्षी त्याचा व्यापार अपेक्षेपेक्षा खूप चांगला झाला. नफा हातात येताच त्याला नवसाची आठवण झाली. "देवाने माझे ऐकले, आता मी माझे वचन पाळले पाहिजे," असे म्हणून त्याने समाराधनेसाठी लागणारे धन बरोबर घेतले आणि तो कुरवपूरच्या दिशेने निघाला.

वाटेत त्याला काही लोक भेटले. त्यांच्या अंगावर यात्रेकरूंचे कपडे होते, कपाळावर गंध होते. ते गोड बोलून म्हणाले, "आम्हीही कुरवपूरलाच श्रीपादांच्या दर्शनाला चाललो आहोत. एकट्याने एवढ्या लांबचा प्रवास करण्यापेक्षा आपण बरोबरच जाऊ." वल्लभेशाला आनंद झाला. वाट लांबची होती, रान निर्जन होते, आणि सोबत मिळाली होती. पण त्याला हे ठाऊक नव्हते की हे यात्रेकरू नसून चोर आहेत. त्याच्या कमरेला बांधलेल्या धनावर त्यांची नजर पहिल्याच दिवशी पडली होती. ते फक्त योग्य संधीची वाट पाहत होते.

दिवस मावळला. दोन-तीन मुक्काम झाले. वल्लभेश त्यांच्याशी मनमोकळेपणाने बोलत होता, आपल्या नवसाची कहाणी सांगत होता. चोर मात्र एकमेकांना डोळ्यांनी खुणा करत होते. शेवटी एका रात्री, गावापासून दूर, एका निर्मनुष्य जागी त्यांनी डाव साधला. सगळीकडे काळोख होता, फक्त रातकिड्यांचा आवाज येत होता. अचानक त्या "यात्रेकरूंनी" वल्लभेशाला घेरले.

वल्लभेशाला क्षणात सगळे कळून चुकले. सुटकेचा कोणताही मार्ग नव्हता. ना गाव जवळ, ना कोणी माणूस. अशा वेळी त्याला एकच नाव आठवले. आर्ततेने, संपूर्ण प्राण एकवटून त्याने हाक मारली, "श्रीपाद श्रीवल्लभा, धाव!" त्याच क्षणी चोरांनी त्याचा वध केला. त्याचे मस्तक धडापासून वेगळे झाले. चोर धनाचे गाठोडे सोडायला लागले.

आणि तेवढ्यात तो प्रसंग घडला. अंधारातून एक तेजस्वी संन्यासी प्रकट झाले. त्यांच्या अंगावर भस्म होते, जटा होत्या, हातात त्रिशूळ होता आणि डोळ्यांत प्रलयकाळचे तेज होते. ते प्रत्यक्ष श्रीपाद श्रीवल्लभच होते. ज्या भक्ताने मरताना आपले नाव घेतले, त्याची हाक त्यांनी ऐकली होती. त्या उग्र रूपाने चोरांवर प्रहार केला आणि क्षणार्धात त्या टोळीचा नाश झाला. फक्त एक चोर वाचला.

तो वाचलेला चोर भीतीने थरथरत होता. तो संन्याशाच्या पायांवर कोसळला आणि रडत म्हणाला, "स्वामी, मला मारू नका. मी या ब्राह्मणाच्या हत्येत हात लावलेला नाही. मी फक्त या लोकांबरोबर प्रवास करत होतो. मला यांच्या मनातला डाव ठाऊक नव्हता. माझे रक्षण करा." श्रीपादांनी त्याच्याकडे पाहिले. त्याच्या डोळ्यांत खरा पश्चात्ताप होता. त्यांनी त्याला अभय दिले.

मग श्रीपाद त्याला म्हणाले, "उठ. हे मस्तक उचल आणि या ब्राह्मणाच्या धडाला नीट जोडून ठेव." थरथरत्या हातांनी त्या माणसाने तसे केले. श्रीपादांनी त्याच्या हाती विभूती (भस्म) दिली आणि सांगितले, "हे भस्म या ब्राह्मणाच्या अंगाला आणि मानेला लाव." त्याने भस्म लावताच एक अद्भुत गोष्ट घडली. मस्तक धडाला पूर्वीसारखे जुळले. जखमेची खूणही उरली नाही. आणि गाढ झोपेतून जागे व्हावे तसा वल्लभेश डोळे चोळत उठून बसला.

तो आजूबाजूला पाहू लागला. रात्रीचा अंधार, जमिनीवर पडलेले चोरांचे देह, बाजूला सुरक्षित पडलेले आपले धन आणि समोर हात जोडून थरथरत उभा असलेला एक माणूस. संन्यासी मात्र कोठेच नव्हते. ते अदृश्य झाले होते. वल्लभेशाने गोंधळून विचारले, "हे सारे काय घडले? मी कुठे आहे?"

त्या वाचलेल्या माणसाने सारी हकिकत सांगितली, "महाराज, तुमचा वध झाला होता. तुमचे मस्तक तुटून पडले होते. तुम्ही मरताना ज्यांचे नाव घेतलेत, तेच इथे संन्याशाच्या रूपात आले. त्यांनी या दुष्टांना शासन केले, मला अभय दिले आणि त्यांच्याच सांगण्याने मी भस्म लावले, तेव्हा तुम्ही जिवंत झालात." हे ऐकून वल्लभेशाचे डोळे भरून आले. त्याला कळून चुकले की श्रीपाद गुप्त झाले असले तरी आपल्या भक्ताला ते क्षणभरही विसरलेले नाहीत. ज्या धनामुळे जीव गेला होता, ते धन आणि तो जीव, दोन्ही श्रीपादांनीच परत दिले होते.

त्या जागी दंडवत घालून वल्लभेश पुढे निघाला आणि कुरवपूरला पोहोचला. कृष्णेच्या पवित्र तीरावर त्याने स्नान केले आणि श्रीपादांच्या स्थानाचे दर्शन घेतले. ज्या नवसासाठी तो निघाला होता, तो त्याने पूर्ण केलाच, पण नवसापेक्षाही अधिक उत्साहाने आणि भक्तीने त्याने ब्राह्मणभोजन (समाराधना) घातले, असे परंपरा सांगते. येणाऱ्या प्रत्येकाला तो आपला अनुभव सांगत असे, "मी मेलो होतो, श्रीपादांनी मला जिवंत केले." ही कथा ऐकून अनेकांची श्रीपादांवरील श्रद्धा दृढ झाली.

कथा संपवून सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणतात, "पाहिलेस नामधारका? देह गुप्त झाला म्हणून गुरू दूर जात नाहीत. मनापासून मारलेली एक हाक पुरेशी असते. ते स्मरण करताच धावून येतात."

रोचक तपशील

बोध / शिकवण

पारायण / श्रद्धा

प्रवासात सुरक्षितता लाभावी आणि अपघात-संकटांपासून रक्षण व्हावे यासाठी काही भक्त हा अध्याय वाचतात. नवस फेडण्यापूर्वी किंवा मोठ्या प्रवासाला निघताना याचे स्मरण करण्याची प्रथाही काही ठिकाणी आढळते. "स्मर्तृगामी दत्त" या श्रद्धेचे हे प्रमुख उदाहरण मानले जाते.

पुढील अध्यायाशी संबंध

श्रीपादांनी अध्याय ८ मध्ये गोकर्णातील ब्राह्मणीला दिलेले वचन पूर्ण होण्याची वेळ आली. पुढील अध्यायात कारंजा येथे श्री नृसिंह सरस्वतींचा जन्म होतो.

श्री एकमुखी दत्त मंदिर