श्रीगुरुचरित्र – अध्याय ९ : रजकाला राजपदाचा वर; कुरवपुरात श्रीपाद गुप्त
कांड: ज्ञानकांड | मुख्य पात्रे: श्रीपाद श्रीवल्लभ, रजक (धोबी) भक्त, एक यवन राजा (नदीवरील थाट) | स्थळ: कुरवपूर (कृष्णा नदीतीर)
पार्श्वभूमी
गोकर्णाहून श्रीपाद श्रीवल्लभ कृष्णा नदीतील बेटासारख्या कुरवपूर क्षेत्री येऊन राहिले. इथे घडलेली रजकाची कथा पुढे अध्याय ५० मध्ये बिदरच्या बादशहाच्या रूपाने पूर्ण होते. म्हणून ही कथा ग्रंथातील दोन टोकांना जोडणारी आहे. याच अध्यायात श्रीपाद श्रीवल्लभ कृष्णेच्या प्रवाहात गुप्त होतात.
सविस्तर कथा
मनात क्षणभर उठलेली एक साधी इच्छा, आणि तिच्यासाठी एक संपूर्ण नवा जन्म! एका गरीब धोब्याच्या मनात राजवैभव पाहून एक विचार चमकला, आणि गुरूंनी त्याला तो विचार पूर्ण करण्यासाठी पुढील जन्मी राजसिंहासन दिले. पण त्याहूनही मोठे वचन दिले: "त्या जन्मीही मी तुला भेटायला येईन."
कृष्णेच्या घाटावरील रजक
कुरवपूर हे कृष्णा नदीच्या खळाळत्या प्रवाहात वसलेले शांत ठिकाण. चारही बाजूंनी पाणी, मोठमोठे खडक आणि हिरवीगार झाडी. श्रीपाद श्रीवल्लभ रोज पहाटे कृष्णेत स्नानासाठी जात. त्याच घाटावर एक रजक (धोबी) कपडे धुण्याचे काम करत असे. दिवसभर पाण्यात उभे राहून कपडे आपटणे, पिळणे, खडकांवर वाळत घालणे, हेच त्याचे आयुष्य. तो साधा, भोळा, अशिक्षित होता, पण त्याचे मन अत्यंत श्रद्धाळू होते.
श्रीपादांना पाहताच तो हातातले काम टाकून त्यांना साष्टांग नमस्कार करत असे. ते येण्यापूर्वी घाटावरची वाट झाडून स्वच्छ ठेवत असे, काटे-दगड बाजूला करत असे. तो कधीच काही मागत नसे. फक्त त्यांच्याकडे पाहूनच त्याचे मन भरून येई.
एके दिवशी श्रीपाद त्याच्याकडे पाहून प्रेमाने म्हणाले, "तू रोज माझी इतकी सेवा करतोस. आता एवढे कष्ट करू नकोस. तुझे कल्याण होईल." रजक हात जोडून म्हणाला, "स्वामी, ही सेवा म्हणजे कष्ट नव्हे. तुमचे दर्शन हेच माझे सुख." तो पुन्हा आपल्या कामाला लागला. श्रीपाद त्याच्या उत्तराने प्रसन्न झाले. ना पैशाची अपेक्षा, ना प्रसिद्धीची. अशी निरपेक्ष सेवा त्यांना फार प्रिय होती. घाटावरचे इतर लोक कधी कधी त्याची थट्टा करत, "या संन्याशाला नमस्कार करून तुला काय मिळते रे?" तो फक्त हसून म्हणे, "जे मिळते ते तुम्हाला दिसणार नाही."
नदीतील राजथाट
अनेक दिवस असेच गेले. एके दिवशी दुपारी, उन्हाळ्याचे दिवस असताना, कृष्णा नदीत एक मोठा थाट आला. एक यवन (मुसलमान) राजा आपल्या स्त्रिया, सेवक आणि लवाजम्यासह जलक्रीडा करत होता. सजवलेल्या नौका, रंगीबेरंगी वस्त्रे, सोन्याचे अलंकार, वाद्यांचा आवाज, आणि राजाभोवती हात बांधून उभे सेवक.
रजक कपडे धुता धुता थबकला. तो एकटक ते वैभव पाहत राहिला. त्याच्या मनात सहजच एक विचार चमकला, "किती सुखी आहे हा राजा! एवढे वैभव, एवढी सत्ता, एवढे सेवक. आणि माझे सगळे आयुष्य दुसऱ्यांचे मळलेले कपडे धुण्यात चालले आहे. असे सुख मला एकदा तरी मिळाले असते तर!" विचार क्षणभराचाच होता. पुढच्याच क्षणी तो पुन्हा कामाला लागला. पण तो विचार कोणीतरी पाहिला होता. नदीकाठी ध्यानस्थ बसलेल्या श्रीपादांनी हळूच डोळे उघडले होते.
श्रीपादांनी मनातले ओळखले
श्रीपादांनी अंतर्ज्ञानाने त्याच्या मनातील ही इच्छा ओळखली. त्यांनी त्याला जवळ बोलावले आणि हसून विचारले, "आत्ता तुझ्या मनात राजसुखाची इच्छा आली ना?" रजक दचकला. त्याचा चेहरा लाजेने लाल झाला. पण तो खोटे बोलला नाही. "होय स्वामी, क्षणभर मनात तसा विचार आला. मला क्षमा करा."
श्रीपाद गंभीर होऊन म्हणाले, "क्षमा कसली? पण लक्षात ठेव, मनातील वासना अपूर्ण राहिली तर ती पुढील जन्मी बंधन होते. ती पूर्ण झालीच पाहिजे. आता तू वृद्ध झाला आहेस. या जन्मी हे शक्य नाही. म्हणून पुढील जन्मी तू यवनकुळात जन्म घेऊन राजा होशील आणि मनसोक्त राजसुख भोगशील."
रजकाची विनंती आणि गुरूंचे वचन
हे ऐकून रजक आनंदित होण्याऐवजी घाबरला. तो श्रीपादांच्या पायांवर कोसळला. "स्वामी, राजवैभवाच्या धुंदीत मी तुम्हाला विसरून जाईन. सत्ता, संपत्ती माणसाला आंधळे करते. तसे होऊ देऊ नका. त्या जन्मीही मला तुमचे दर्शन घडावे, तुमची आठवण राहावी."
श्रीपादांनी त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला. "भिऊ नकोस. तू राजा झाल्यावर मी तुला पुन्हा भेटेन आणि तुझा उद्धार करीन. तुझी ही सेवा वाया जाणार नाही." रजकाचे डोळे भरून आले. आयुष्यभर त्याने काही मागितले नव्हते, आणि आज न मागता त्याला दोन जन्मांचे आश्वासन मिळाले होते.
पुढील कथाक्रमानुसार तो रजक वैदूर नगरीत (बिदर) राजघराण्यात जन्मला आणि बादशहा झाला. श्रीपादांचे वचन पुढील अवतारात, म्हणजे श्री नृसिंह सरस्वतींच्या रूपात, गाणगापुरात पूर्ण झाले (अध्याय ५० पहा).
कुरवपुरात श्रीपाद गुप्त
यानंतर काही काळ श्रीपाद श्रीवल्लभ कुरवपुरात भक्तांवर कृपा करत राहिले. दुःखी लोक त्यांच्याकडे येत आणि शांत मनाने परत जात. पण अवतारकार्याचा एक टप्पा पूर्ण झाला होता. एका जन्माचे वचन (अंबिकेला) दिले गेले होते, दुसऱ्या जन्माचे वचन (रजकाला) दिले गेले होते. आता पुढचा अवतार सुरू व्हायचा होता.
परंपरेनुसार आश्विन वद्य द्वादशीला (गुरुद्वादशी) श्रीपाद श्रीवल्लभ कृष्णेच्या प्रवाहात उतरले आणि भक्तांच्या डोळ्यांदेखत गुप्त झाले. काठावर उभे भक्त हुंदके देत होते. ज्यांच्या सहवासात त्यांनी आयुष्याचे सुख अनुभवले होते, ते गुरू आता डोळ्यांसमोर नव्हते. कृष्णेचा प्रवाह मात्र नेहमीसारखाच शांत वाहत होता, जणू काहीच घडले नाही. त्या शांततेतच भक्तांना जाणवले की गुरू कुठेही गेले नाहीत, ते या पाण्यात, या वाऱ्यात, या घाटाच्या प्रत्येक दगडात आहेत. पण भक्तांची श्रद्धा आहे की ते देहाने अदृश्य झाले, तरी कुरवपुरात सदैव सूक्ष्म रूपाने राहतात आणि हाक मारणाऱ्याला आजही दर्शन देतात.
सिद्धमुनी नामधारकाला म्हणाले, "बाळा, श्रीपाद देहाने गुप्त झाले तरी जे त्यांचे स्मरण करतात, त्यांच्या हाकेला ते आजही धावून येतात. याचे एक उदाहरण मी तुला पुढे सांगतो."
रोचक तपशील
- कुरवपूर (कुरुगड्डी) हे कृष्णा नदीतील बेट आज कर्नाटक-तेलंगणाच्या सीमेजवळ, रायचूरपासून जवळ आहे. तिथे श्रीपाद श्रीवल्लभांचे मंदिर आहे.
- अध्याय ९ मधील रजक आणि अध्याय ५० मधील बिदरचा बादशहा एकच जीव आहेत.
- आश्विन वद्य द्वादशी हा दिवस दत्तसंप्रदायात गुरुद्वादशी म्हणून साजरा होतो.
बोध / शिकवण
- मनात उठलेली छोटीशी वासनाही जन्मांतराचे कारण ठरू शकते. म्हणून मनावर लक्ष ठेवावे.
- गुरूंपुढे खरे बोलणे हीच खरी शरणागती. रजकाने आपली इच्छा लपवली नाही.
- निःस्वार्थ सेवा कधीही वाया जात नाही. गुरू तिचे फळ अनेक जन्मांपर्यंत सांभाळतात.
- गुरू भक्ताला सोडत नाहीत. ते जन्मांतरापर्यंत त्याचा पाठपुरावा करतात.
- गुरूंचा देह गुप्त झाला तरी गुरुतत्त्व सदैव उपस्थित असते.
पारायण / श्रद्धा
आश्विन वद्य द्वादशी (गुरुद्वादशी) हा श्रीपाद श्रीवल्लभांचा गुप्त होण्याचा दिवस म्हणून कुरवपूर आणि इतर दत्तस्थानांमध्ये पाळला जातो. त्या दिवशी या अध्यायाचे वाचन केले जाते.
पुढील अध्यायाशी संबंध
श्रीपाद गुप्त झाले तरी ते भक्तांच्या हाकेला धावतात, याचे उदाहरण म्हणून पुढील अध्यायात वल्लभेश ब्राह्मणाची कथा येते.